Κυριακή, 26 Ιουλίου 2015

Η σύγκρουση που ακόμη δεν έγινε

Η κρίση είναι ευκαιρία να ανατρέψουμε το αδιέξοδο, ληστρικό και άδικο μοντέλο «ανάπτυξης» που ακολουθούσαμε και όχι να το υπερασπιζόμαστε μέχρι τέλους. Είναι ώρα να επιλέξουμε ανάμεσα στη βιωσιμότητα και την καταστροφή. Η σύγκρουση που έχει ανάγκη ο πλανήτης δεν είναι ανάμεσα σε «αριστερά - δεξιά», «μνημόνιο - αντιμνημόνιο». Η διαχωριστική γραμμή βρίσκεται ανάμεσα στην άρνηση της ληστείας του πλανήτη και στην διεκδίκηση μερτικού από αυτήν.


Η παραβολή…
Η παραβολή είναι γνωστή: ένα αυτοκίνητο με χαλασμένα φρένα και τιμόνι έχει πορεία προς τον γκρεμό. Κάποια στιγμή, τίθεται εκτός λειτουργίας και ο κινητήρας και το αυτοκίνητο σταματά. Οι επιβαίνοντας βγαίνουν έξω και, αντί να ασχοληθούν με τα φρένα και το τιμόνι, επισκευάζουν γρήγορα τον κινητήρα και συνεχίζουν την πορεία προς τον γκρεμό. Δεν αξιοποιούν την ευκαιρία που τους έδωσε η «βλάβη» για να σωθούν.

Η κρίση που ξέραμε ότι θα έρθει
Η κρίση στην Ελλάδα αλλά και σε όλο τον κόσμο οφείλεται πρωτίστως στους αφύσικους ρυθμούς «ανάπτυξης». Πρόκειται για τις ολοένα και πιο βίαιες ανακατατάξεις που προκαλούνται κατά τη διεκδίκηση μιας «ευημερίας» που δεν επαρκεί για όλους, αλλά ούτε είναι βιώσιμη για τους λίγους.

Οι οικολόγοι λέγαμε εδώ και χρόνια ότι κάποια στιγμή το στιλ ευημερίας που είχαμε συνηθίσει σε κατανάλωση, αναψυχή, μετακινήσεις, κατοικία κλπ. θα αρχίσει να χάνεται, διότι στηρίζεται σε ένα μη-βιώσιμο μοντέλο επιταχυνόμενης «διόγκωσης» που το αποκαλούμε «ανάπτυξη». Η κατάρρευση αυτού του μοντέλου κινδυνεύει να συμπαρασύρει, μαζί με τις "πολυτέλειες", και στοιχειώδη κοινωνικά αγαθά όπως η περίθαλψη, η ασφάλιση, το ηλεκτρικό ρεύμα, το τρεχούμενο νερό, τα οποία συνήθως έχουν σχεδιαστεί χωρίς σχέδιο βιωσιμότητας.

Οι ρυθμοί ανάπτυξης πάνω στους οποίους στηρίζεται η οικονομική φιλοσοφία του "αναπτυγμένου κόσμου" είναι αφύσικοι και δεν μπορούν να διατηρηθούν επ΄ αόριστο για τρεις βασικούς λόγους:
- Πρώτον, βασίζονται στην συνεχώς διογκούμενη καταλήστευση των πόρων του πλανήτη, οι οποίοι λιγοστεύουν και κάποια στιγμή θα τελειώσουν.
- Δεύτερον, έχουν τεράστιες επιπτώσεις στο περιβάλλον (εκπομπές αερίων θερμοκηπίου, καταστροφή οικοσυστημάτων, εξαφάνιση ειδών κλπ.), οι οποίες μεσο- και μακροπρόθεσμα έχουν μεγαλύτερο κόστος από τα κέρδη της «ανάπτυξης».
- Τρίτον, και πολύ σοβαρότερο όσον αφορά τις άμεσες επιπτώσεις, πρόκειται για μια ευημερία που αρκεί το πολύ για μερικές εκατοντάδες εκατομμύρια κατοίκων του πλανήτη (ένα μεγάλο μέρος του «αναπτυγμένου» κόσμου και μιας ελίτ στις υπόλοιπες χώρες). Κάποια στιγμή, τα δισεκατομμύρια των υπόλοιπων κατοίκων του πλανήτη που ζούσαν με ένα ξεροκόμματο θα ζητήσουν (δικαιότατα!) κι αυτοί το μερτικό τους...

Αυτή η γρήγορη, άγρια, αδιέξοδη ανάπτυξη είναι το ιδεολογικό υπόβαθρο του νεοφιλελευθερισμού (και, γενικά, της κυριαρχίας της οικονομίας στην πολιτική), αποτελεί το «ναρκωτικό» στο οποίο έχουν εθιστεί οι ηγέτες του τυχοδιωκτικού καπιταλισμού (που, όπως και οι ναρκομανείς, δεν ενδιαφέρονται για το «μετά»), είναι το όπλο των κρατών-ηγεμόνων, το άλλοθι της βαρβαρότητας του «οικονομικού θαύματος» της Κίνας, ο τροφοδότης των καρτέλ και της παγκόσμιας διαφθοράς, φοροαποφυγής και παραοικονομίας. Επιπλέον, σε εθνικό επίπεδο, αυτή η τρελή πορεία βιώνεται ως μια φυσική αδυναμία των κοινωνιών να προσαρμοσθούν και να σχεδιάσουν τη ζωή τους με βάση αυτούς τους ρυθμούς: διόγκωση κόστους ζωής και περίθαλψης, κατάρρευση του ασφαλιστικού συστήματος και του κοινωνικού κράτους, διάλυση κοινωνικής συνοχής, ερήμωση χωριών κ.ο.κ.

Η κατάρρευση αυτού του μοντέλου ήταν και είναι δεδομένη, άσχετα με το αν επιταχύνεται σε αδύναμες και γεωπολιτικά ευάλωτες χώρες, όπως η Ελλάδα, ή καθυστερεί σε ισχυρές και γεωπολιτικά θωρακισμένες χώρες (π.χ. ΒΔ. Ευρώπη, Β. Αμερική). Αν δεν επιβραδυνθούν με συντεταγμένο τρόπο οι ρυθμοί «ανάπτυξης», η κατάληξη (πριν ή μαζί με την περιβαλλοντική καταστροφή) θα είναι οι πρωτόγνωρων διαστάσεων κοινωνικές-γεωπολιτικές ανακατατάξεις και ο πόλεμος. Για όλους.

Οργανωμένες αντιδράσεις υπάρχουν, όπως το κίνημα ενάντια στην Παγκοσμιοποίηση, οι κινητοποιήσεις μετά την κρίση του 2008, το κίνημα Occupy, οι αντιδράσεις στους G20. Γρήγορα όμως αυτές αποκόπτονται από την οικολογική τους διάσταση, δηλαδή την υπεράσπιση της βιωσιμότητας του πλανήτη, και μετατρέπονται σε κινήματα αμφισβήτησης του νεοφιλελευθερισμού, του τυχοδιωκτικού καπιταλισμού και των κοινωνικών ανισοτήτων. Θέτουν στο στόχαστρο την άδικη αναδιανομή του πλούτου και το διευρυνόμενο χάσμα στα άκρα του βιοτικού επιπέδου, ιδίως τη σκανδαλώδη συγκέντρωση πλούτου και ισχύος σε πολύ λίγους, και δεν θίγουν το ίδιο το μέσο βιοτικό επίπεδο του ανεπτυγμένου κόσμου, το οποίο παραμένει πολύ ψηλότερο από των υπολοίπων, είναι ηθικά επαχθές (αφού βασίζεται σε ληστεία) και μαθηματικά αδύνατο να μοιραστεί σε όλο τον πλανήτη. Για παράδειγμα, το δημοφιλές σύνθημα του Occupy the Wall Street "είμαστε το 99%" αποδίδει μεν εύστοχα το χάσμα ανάμεσα στην πλουτοκρατία (το 1%) και την υπόλοιπη κοινωνία, αλλά ταυτόχρονα αποκρύπτει το ότι και το 99% των πολιτών του ανεπτυγμένου κόσμου (τουλάχιστον το μεγαλύτερο ποσοστό αυτών) φέρει μεγάλη ευθύνη για την καταλήστευση του πλανήτη (αν όχι ως ενεργοί καπιταλιστές οι ίδιοι, σίγουρα ως καταναλωτές προϊόντων και υπηρεσιών).

Όσο αυτά τα κινήματα δεν θίγουν τη ρίζα του κακού, δηλαδή το Δυτικό lifestyle, δεν πρόκειται να ιδρώσει το αυτί του σημερινού τυχοδιωκτικού καπιταλισμού αφού αυτός υπάρχει για να υπηρετεί αυτό ακριβώς το lifestyle. Γιατί να κλονίσεις εκείνο το σύστημα που σου εξασφαλίζει ενέργεια, φυσικούς πόρους, φθηνή και παιδική εργασία και ζωτικό χώρο για να στηριχθεί η γενικευμένη αυτοκίνηση και η καθημερινή κατανάλωση ζωικών πρωτεϊνών, τροπικών αγροτικών προϊόντων (π.χ. μπανάνες) και χιλιάδων προϊόντων ομορφιάς, υγιεινής, ένδυσης; Υπάρχει καλύτερο «σύστημα» για να τροφοδοτεί με άφθονες και φθηνές πρώτες ύλες και υπηρεσίες τη "Δύση"; Πώς αλλιώς μπορείς να χειραγωγείς κυβερνήσεις και διεθνείς οργανισμούς για να εξασφαλίσεις ευνοϊκές εμπορικές συμφωνίες και νομοθεσία για τα δικά σου αγαθά; Πώς αλλιώς μπορείς να καταπνίγεις αντιδράσεις και να εκχερσώνεις τροπικά δάση προκειμένου να έχεις φτηνή σόγια και φοινικέλαιο για τα χιλιάδες καθημερινά προϊόντα στα ράφια σου; Πώς αλλιώς μπορείς να εξασφαλίζεις άφθονη και φθηνή γη, πόρους και εργαζόμενους στις «τρίτες χώρες» για να προσφέρεις φθηνά τουριστικά πακέτα και αγαθά;


Η σύγκρουση που ξέραμε ότι πρέπει να γίνει
Αν πραγματικά θέλουμε να σώσουμε τον πλανήτη και τις επόμενες γενιές πρέπει, πρώτα να ανατρέψουμε την παγκόσμια πίστη στη μη-βιώσιμη, άγρια «ανάπτυξη» (η οποία δεν είναι αληθινή «πρόοδος», αλλά συντηρείται με τα πανίσχυρα εργαλεία της διαφήμισης και των δεξιοτεχνών της κοινωνικής ψυχολογίας και της life style βιομηχανίας θεάματος). Σε αυτή την ανατροπή βρίσκεται η ριζοσπαστική πρόταση της οικολογίας.

Σε αντίθεση με την οικολογία, η «αριστερά» και τα «ριζοσπαστικά κινήματα» εγκλωβίζονται στο αδιέξοδο της «ταξικής» ανατροπής του καπιταλισμού και του νεοφιλελευθερισμού, χωρίς σχέδιο βιωσιμότητας. Η οικονομική πολιτική που προτείνουν (ή εφαρμόζουν αν γίνουν κυβέρνηση, ιδιαίτερα στον λεγόμενο Τρίτο Κόσμο) προσβλέπει πάλι στη γρήγορη «ανάπτυξη». Συνήθως, δε, επιδιώκουν να καρπωθούν μέρος από την επαχθή πλούτο της Δύσης (και απλά να τον μοιράσουν δικαιότερα σε στιλ Ρομπέν των δασών) με εξαγωγές προϊόντων, εμπορικές διευκολύνσεις και τουρισμό. Ακόμη χειρότερα, προσβλέπουν στα κεφάλαια της Δύσης εξάγοντας πρώτες ύλες και ενέργεια - τροφοδοτώντας, δηλαδή, το «τέρας» για να συνεχίσει να αναπτύσσεται. Το αποτέλεσμα είναι πάντα το ίδιο: καταλήστευση φυσικών πόρων, περιβαλλοντικές καταστροφές, αδικία, εκμετάλλευση κ.λπ…

Η πραγματική σύγκρουση, η μάχη του "καλού" με το "κακό", δεν είναι ταξική. Στην πραγματική σύγκρουση που έχει ανάγκη ο πλανήτης δεν υπάρχουν «δεξιοί» και «αριστεροί». Ο διαχωρισμός είναι ανάμεσα σε εκείνους που πιστεύουν στην επαχθή ευημερία και εκείνους που πιστεύουν στη βιωσιμότητα. Υπάρχουν, για παράδειγμα, εκείνοι:
- που πιστεύουν στο πετρέλαιο (είτε το εκμεταλλεύεται ο λαός ή οι πολυεθνικές) και εκείνοι που πιστεύουν στην απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα.
- που θέλουν αυτοκίνητα και δρόμους (είτε με φθηνά καύσιμα και διόδια για τον κοσμάκη είτε ακριβά για την ολιγαρχία) και εκείνοι που θέλουν μέσα μαζικής μεταφοράς και σιδηρόδρομο και θεωρούν ότι οι δρόμοι είναι αρκετοί.
- που επιθυμούν άφθονη ενέργεια (είτε φθηνή για το λαό είτε προνομιακή για τους βιομηχάνους) και εκείνοι που ζητούν φρένο και εξοικονόμηση στην κατανάλωση ενέργειας.
- που πιστεύουν ότι πρέπει να μπορούμε να χτίσουμε οπουδήποτε (είτε ένα σπίτι για τον καθένα, είτε βίλες για τους λίγους) και εκείνοι που θέλουν να απαγορευτεί η εκτός σχεδίου δόμηση.
- που απαιτούν να «αξιοποιήσουμε» τις περιοχές φυσικού κάλους (είτε για το λαό είτε για «πεντάστερα all inclusive») κι εκείνοι που πιστεύουν ότι οι παρθένες φυσικές περιοχές είναι για την άγρια φύση.
- που θέλουν να «εκμεταλλευτούμε» όλους τους φυσικούς μας πόρους (είτε για τις τοπικές κοινωνίες είτε για λίγους επενδυτές) κι εκείνοι που λένε ότι πρέπει να διαφυλάξουμε τους φυσικούς μας πόρους.
- που είναι απλώς «καταναλωτές» (είτε για φθηνά προϊόντα είτε για προϊόντα πολυτελείας) και εκείνοι που σκέφτονται τους περιβαλλοντικούς και ηθικούς περιορισμούς στο τι καταναλώνουμε (π.χ. λαχανικά εκτός εποχής, προϊόντα καταστροφής τροπικών δασών ή εκμετάλλευσης παιδικής εργασίας κ.λπ...).
- που επιθυμούν φθηνό και ελεύθερο νερό (είτε για όλους είτε για λίγους) και εκείνοι που ζητούν εξοικονόμηση, περιορισμό της σπατάλης και ρεαλιστική κοστολόγηση του νερού.
- που θέλουν να «αξιοποιήσουμε» τα νερά μιας πηγής εξαφανίζοντας το σπάνιο ενδημικό ψαράκι που ζει σε αυτήν (είτε για να υδροδοτήσουμε εργατικές κατοικίες είτε για τις πισίνες των πλουσίων) και εκείνοι θέλουν να σώσουμε το μοναδικό αυτό είδος.
- που θέλουν ελεύθερο το ερασιτεχνικό ψάρεμα για να «ξεσκάει» ο κόσμος (είτε με το μικρό βαρκάκι είτε με πανάκριβα σκάφη και εξοπλισμό) και εκείνοι που ζητούν αυστηρούς περιορισμούς στο ερασιτεχνικό ψάρεμα διότι αν συνεχίσουμε έτσι θα χαθεί και το τελευταίο ψάρι.
- Και τόσα ακόμη……


Και η κρίση ήρθε, αλλά…
Με την κρίση, λοιπόν, μας δίνεται η ευκαιρία για αλλαγή πορείας. Αντί να αγωνιζόμαστε να επαναφέρουμε το στιλ ζωής που μας οδηγούσε στον γκρεμό, μπορούμε να αρχίσουμε να μιλάμε για αλλαγή στην κατανάλωση, για εξοικονόμηση πόρων και ενέργειας, για περιορισμό των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, για νέες αξίες που στηρίζονται στα συλλογικά αγαθά και όχι αποκλειστικά στην αγοραστική δύναμη. Αντί να φοβόμαστε τη λιτότητα (που ταυτίζεται κακώς με την «αυστηρότητα» - “austerity”) και την ύφεση, μπορούμε να σχεδιάσουμε μια συντεταγμένη πορεία προς ένα πιο λιτό βίο και «ύφεση» στους ρυθμούς «ανάπτυξης».

Για να δώσουμε ένα μόνο παράδειγμα, η συχνή κατανάλωση κρέατος είναι καταστροφική για τον πλανήτη. Η εκτροφή αδιανόητα τεράστιων αριθμών ζώων (μόνο οι χοίροι και τα βοοειδή φτάνουν τα δύο δισεκατομμύρια) προκειμένου να τραφούν 10-15 εκατοντάδες εκατομμύρια υπεραρπακτικών (οι υπόλοιποι άνθρωποι τρώνε σπάνια κρέας) δεσμεύει τεράστιους φυσικούς πόρους και αποτελεί βασική αιτία της κλιματικής αλλαγής. Το ότι το κρέας είναι φθηνό οφείλεται στο ότι δεν συνυπολογίζουμε αυτό το τεράστιο κόστος. Γιατί να μην μιλήσουμε τώρα για σοβαρή ελάττωση στην κατανάλωση κρέατος, αντί να διαμαρτυρόμαστε για αύξηση της τιμής ή να ζητάμε αύξηση της εγχώριας παραγωγής;

Αντί γι αυτά, η κουβέντα για πιο βιώσιμα μοντέλα διαβίωσης και παραγωγής μόλις που ακούγεται. Η κοινωνία αισθάνεται ότι δεν μπορεί να βρει την "άκρη του νήματος" που θα την οδηγήσει σε λύσεις. Πάνω από όλα, δεν έχει την ψυχραιμία να διακρίνει ότι μέσα σε αυτό το "συνονθύλευμα ευζωίας" που καταρρέει υπήρχαν τόσο βασικά κοινωνικά αγαθά όσο και (πολλές) περιττές πολυτέλειες. Αν μπορούσε να γίνει αυτή η διάκριση, θα μπορούσαμε, τουλάχιστον για αρχή, να εστιάσουμε στα ουσιώδη και να τα υπερασπιστούμε με περισσότερες πιθανότητες επιτυχίας. Για παράδειγμα, να αντιδράσουμε στην αύξηση στις τιμές των εισιτηρίων στα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς και όχι στην αύξηση της φορολογίας στα σκάφη αναψυχής. Στην αύξηση του κόστους παραγωγής στα αγροτικά προϊόντα και όχι στο άνοιγμα των κλειστών επαγγελμάτων. Στην απώλεια των συλλογικών αγαθών (που κάνει φτωχότερο το σύνολο της κοινωνίας) και όχι στην αύξηση του κόστους εστίασης. Να απαιτήσουμε διευκόλυνση για τις εργαζόμενες μητέρες (άδειες, βρεφονηπιακοί σταθμοί) και όχι πρόωρη συνταξιοδότηση μητέρων με ανήλικα παιδιά. 

Χωρίς μια τέτοια βιώσιμη ιεράρχηση προτεραιοτήτων δεν μπορεί να υπάρξει βιώσιμη λύση. Εδώ φέρει τεράστια ευθύνη η αριστερής έμπνευσης δημαγωγία που διατηρεί τη σύγχυση, υπονοώντας ότι δικαιούμασταν τη ζωή που είχαμε συνηθίσει (σε διατροφή, αναψυχή, κατοικία, κατανάλωση ενέργειας, μετακινήσεις, διακοπές κ.λπ.) και απλώς κάποιοι μας τον στέρησαν. Το ίδιο λάθος είναι η συντηρητική εκδοχή του ότι αυτό το στιλ ζωής «ήταν πάνω από τις δυνατότητές μας», υπονοώντας ότι δικαίως είναι στις δυνατότητες κάποιων άλλων (ενώ δεν είναι βιώσιμο ούτε για τους Γερμανούς ούτε για τους Αμερικανούς, απλά η σειρά τους να το χάσουν θα έρθει αργότερα – και αφού πρώτα γίνει «χαμός» καθώς θα το υπερασπίζονται μέχρι τέλους).

Μόνο το οικολογικό κίνημα και οι ιδέες της αποανάπτυξης μπορούν τώρα να προσφέρουν αξιοπρεπή εναλλακτική λύση για εμάς και για το σύνολο του πλανήτη – άρα βιώσιμη. Για να το πετύχουν όμως αυτό, πρέπει να αντισταθούν στην αφομοίωση («καπέλωμα») από τις mainstream πολιτικές και να μεταφέρουν τον πολιτικό και κοινωνικό διάλογο από την «πάλη των τάξεων» και τη «λιτότητα» στη βιωσιμότητα.

Η αλήθεια είναι ότι όσο εστιάζουμε σε εθνικό η ευρωπαϊκό επίπεδο, τα οικολογικά επιχειρήματα αδυνατίζουν αφού μπορούμε να συνεχίσουμε να ονειρευόμαστε παράταση στην ευημερία μας μέσα σε ένα δήθεν κλειστό σύστημα, αδιαφορώντας για τις επιπτώσεις αλλού. Μπορούμε να διαμαρτυρόμαστε που οι ισχυρές χώρες της Ευρώπης θέλουν να μας «υποβιβάσουν κατηγορία» και να μας έχουν ως χώρα εκμετάλλευσης αντί για συνδαιτυμόνες στο φαγοπότι. Αυτοτοποθετούμαστε στη θέση του «Νότου», που τον εκμεταλλεύεται ο «Βορράς», κάτι που είναι σχεδόν βλασφημία, αφού το πραγματικό χάσμα «Βορρά-Νότου» είναι εκείνο ανάμεσα στον αναπτυγμένο κόσμο και τους υπόλοιπους.

Το οικολογικό κίνημα πρέπει να επανέρχεται διαρκώς στις οικουμενικές ρίζες του δρώντας, φυσικά, σε τοπικό επίπεδο («σκέψου παγκόσμια, δράσε τοπικά», με γνώμονα πάντα την αειφορία). Ειδικά η Ελλάδα, που βρίσκεται σε γεωγραφικό, πολιτικό, πολιτιστικό και κλιματικό σταυροδρόμι, δεν μπορεί να αγνοεί το παγκόσμιο δράμα διότι πρώτη υφίσταται την κλιματική αλλαγή, τις γεωπολιτικές μετατοπίσεις, τις μετακινήσεις πληθυσμών κ.λπ. Γι αυτό πρέπει να έχουμε πάντα στο μυαλό μας την συντεταγμένη ανατροπή αυτής της πορείας προς την καταστροφή, αρχίζοντας από την αμφισβήτηση της επαχθούς ευημερίας του αναπτυγμένου κόσμου.

2 σχόλια:

  1. Κώστα Τέλειος! Πρέπει να γίνει αυτή η προσέγγιση το βασικό μήνυμα των Οικολόγων Πράσινων. Ας φτειάξουμε μια ομάδα για την πρόταση αυτή (υπάρχει και ενδιαφέρον από μέρος της Γραμματείας) και ας προτείνουμε στην κοινωνία ανάμεσα στα άλλα, αλλαγή των αξιών, αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου, επιστροφή του πληθυσμού στους τόπους παραγωγής τροφής, κ.α. Εγώ μαζί σου
    Δημήτρης Χρυσαφίδης

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Συμφωνώ και επαυξάνω. Πως θα περάσουν αυτές οι θέσεις στην κοινωνία, είναι το ερώτημά μου.
    Πιθανώς να κάνομε μία σειρά εκπομπών στην ΕΡΤ, μιά και είμαστε κυβέρνηση?
    Πάνος Σουκαράς, Σπάρτη

    ΑπάντησηΔιαγραφή