Σάββατο, 22 Σεπτεμβρίου 2012

ΠΡΙΝ ΤΗΝ ΕΔΕΜ...

Οι ακατοίκητες νησίδες (ή βραχονησίδες) είναι οι τελευταίες ψηφίδες του θαυμαστού κόσμου πριν την εμφάνιση του ανθρώπου στη Μεσόγειο

Η Ιστορία
«Η Πρώτη Εδέμ» (The First Eden) ήταν μια μνημειώδης παραγωγή του BBC όπου ο sir David Attenborough παρουσίαζε την ιστορία της εγκατάστασης του ανθρώπου στη Μεσόγειο. Για τον άνθρωπο, ήταν μια διαδρομή στον παράδεισο. Για τη φύση, ήταν μια αντίστροφη πορεία υποβάθμισης. Κάποια στιγμή, άνθρωπος και φύση ισορρόπησαν σε αυτό που σήμερα αποκαλούμε μεσογειακό οικοσύστημα. Αυτό μοιάζει με αρμονική συνύπαρξη και ίσως είναι – αλλά στην αρχή αυτής της ιστορίας έγιναν συγκλονιστικά πράγματα. Ιδίως στα νησιά…


Η ακατοίκητη νησίδα Πρασούδι, κοντά σε Ηγουμενίτσα - Εκβολές Καλαμά (όπως φαίνεται από το πλοίο για Κέρκυρα).  Φιλοξενεί μεγάλη αποικία από γλάρους και καλοβατικά. Καμία 
ανθρώπινη δραστηριότητα δεν μπορεί να αναπτυχθεί πάνω στη νησίδα χωρίς να 
καταστρέψει το φώλιασμα των πουλιών
Πριν εμφανιστεί ο άνθρωπος, τα περισσότερα νησιά φιλοξενούσαν μια απίστευτη πανίδα, εντελώς διαφορετική από ότι στην ηπειρωτική περιοχή: νάνοι ελέφαντες, στεριανοί ιπποπόταμοι, μικροσκοπικά ελάφια, γιγάντια τρωκτικά... Από πουλιά, εκτός από είδη όμοια με τα ηπειρωτικά, υπήρχαν και ξεχωριστά ενδημικά είδη, αρκετά από τα οποία είχαν χάσει το ενδιαφέρον να πετούν. Υπήρχαν επίσης αμέτρητα θαλασσοπούλια, τα οποία φώλιαζαν ανέμελα στο έδαφος. Όλα αυτά οφείλονταν σε έναν απλό λόγο: στα νησιά δεν υπήρχαν άνθρωποι ούτε χερσαία σαρκοφάγα ζώα.

 Τα πάντα άλλαξαν όταν ο άνθρωπος έφτασε στα νησιά, φέρνοντας μαζί τα δικά του είδη φυτών και ζώων. Ανάμεσα σε αυτά ήσαν σαρκοφάγα όπως σκύλοι, γάτες, αλλά και κουνάβια, νυφίτσες κ.λπ. (πολλοί δεν μπορούν να το πιστέψουν αλλά είναι αλήθεια: ο άνθρωπος, εσκεμμένα ή κατά λάθος, μετέφερε στα νησιά σχεδόν όλα τα άγρια ζώα - τουλάχιστον τα θηλαστικά- που ζουν σήμερα εκεί). Τα αποτελέσματα αυτής της εισβολής ήσαν ισοπεδωτικά: όλα τα θηλαστικά και τα ενδημικά πουλιά εξαφανίστηκαν εντελώς, τα δε θαλασσοπούλια και ο Μαυροπετρίτης (το εκπληκτικό αυτό γεράκι που τρέφεται με μεταναστευτικά πουλιά πάνω από το πέλαγος) κατέφυγαν στις μικρές ακατοίκητες νησίδες…

Οι νησίδες, λοιπόν, είναι ότι απέμεινε από τότε που ο νησιωτικός κόσμος ανήκε στη φύση – προτού γίνει «κήπος της Εδέμ» για τον άνθρωπο. Είναι τα μόνα μέρη όπου επιβιώνουν ορισμένα σπάνια και σημαντικά είδη πουλιών, θυμίζοντας εποχές χιλιάδες χρόνια πριν, χωρίς τον άνθρωπο και τα χερσαία ζώα που τον συνοδεύουν. Γι αυτό οι μικρές νησίδες είναι ανεκτίμητης αξίας φυσικά καταφύγια και περισσότερες από 450 έχουν χαρακτηρισθεί Ζώνες Ειδικής Προστασίας.

Σήμερα, οι νησίδες είναι πολύτιμες όχι μόνο για τα θαλασσοπούλια και τον Μαυροπετρίτη. Όσο περνούσαν τα χρόνια, οι συνθήκες ζωής στα μεγάλα νησιά έγιναν ασφυκτικές (οικοπεδοποίηση, τουρισμός, δρόμοι) και για εκείνα τα είδη πουλιών που αρχικά είχαν αντέξει το πρώτο κύμα της πρωτόγονης ανθρώπινης επέλασης. Έτσι, ολοένα περισσότερα είδη – π.χ. αρπακτικά, περιστέρια, πετροχελίδονα – αναζητούν νησίδες για να φωλιάσουν ή για να περάσουν τη νύχτα με ασφάλεια. Το ίδιο κάνουν και χιλιάδες ερωδιοί και άλλα πουλιά των υγροτόπων όταν υπάρχουν κοντινές νησίδες: προτιμούν αυτές και όχι, π.χ., κάποιο καλαμιώνα. Φυσικά, εκτός από τα πουλιά, και η Μεσογειακή Φώκια επιβιώνει χάρη στην ύπαρξη ήσυχων νησίδων όπου γεννά και ξεκουράζεται.

Σήμερα
Είναι αυτονόητο ότι για να προστατέψουμε μια περιοχή πρέπει να διαφυλάξουμε το λόγο για τον οποίο αυτή είναι σημαντική. Αφού οι νησίδες αποτελούν πολύτιμα φυσικά καταφύγια με πρωτεύον χαρακτηριστικό την απουσία του ανθρώπου και των χερσαίων σαρκοφάγων ζώων, αυτό είναι το χαρακτηριστικό που πρέπει να διατηρήσουμε. Όλα τα άλλα μέτρα (προστασία βλάστησης, αποφυγή φωτιάς και σκουπιδιών, κυνήγι κ.λπ.) είναι δευτερεύουσας σημασίας μπροστά στο να μην υπάρχουν άνθρωποι και χερσαίοι θηρευτές πάνω σε αυτές.

Πρέπει να είμαστε απόλυτα σαφείς σε αυτό. Αλλιώς, εύκολα μπορεί κάποιος να παρέμβει με έργα στις νησίδες και να ισχυριστεί ότι θα αποκαταστήσει τυχόν ζημιές στη βλάστηση, δεν θα ρυπαίνει, θα χτίσει με «σεβασμό στο περιβάλλον», δεν θα «ενοχλεί» κ.ο.κ. Ακόμη, όμως, κι αν τηρήσει όλες αυτές τις δεσμεύσεις, αυτό θα έχει δευτερεύουσα σημασία μπροστά στην ουσία: αν τα πουλιά διαπιστώσουν ότι κάπου στη νησίδα τους άρχισε να υπάρχει τακτική ανθρώπινη παρουσία, θα την εγκαταλείψουν.

Επί χιλιάδες χρόνια, η μόνη ανθρώπινη παρουσία στις νησίδες ήταν ο περιστασιακός ψαράς, ίσως κάποιος καλόγερος ή φαροφύλακας και, πρόσφατα, ο ερευνητής που ανεβαίνει για μερικά λεπτά και φεύγει όσο το δυνατόν γρηγορότερα. Τίποτε παραπάνω.

Σήμερα, όμως, οι επισκέπτες γίνονται ολοένα περισσότεροι. Με τα πολυάριθμα σκάφη αναψυχής και το GPS,  κυριολεκτικά οποιοσδήποτε μπορεί να βρεθεί εκεί όπου άλλοτε πατούσαν ελάχιστοι ή κανένας και, έτσι, να προκαλείται τεράστια όχληση. Και, σαν να μην έφταναν αυτά, έχουμε και τις προτάσεις για επενδύσεις στις νησίδες, ως μια δήθεν ευφυής πρόταση "αξιοποίησης ενός άχρηστου τόπου". Η εγκατάσταση αιολικών πάρκων και η ανάπτυξη τουριστικών υποδομών είναι οι δύο κυριότερες απειλές τελειωτικής καταστροφής των (κυριολεκτικά) τελευταίων καταφυγίων της άγριας φύσης στα αρχιπελάγη.

Νησίδες – καταφύγια πουλιών βρέθηκαν , φυσικά, ανάμεσα στις 40 της πρώτης λίστας για τις οποίες αναζητούσε επενδυτές ελληνική κυβέρνηση. Η ανακοίνωση της Ορνιθολογικής για τις νησίδες δίνει ορισμένα παραδείγματα.

Κατά τη γνώμη μας, δύο πράγματα έχουν μεγάλη σημασία προτού αρχίσουμε να μιλάμε για επενδύσεις πάνω σε ακατοίκητες νησίδες:

-       Να γίνει ευρύτατη ενημέρωση για τον βασικό λόγο για τον οποίο οι νησίδες είναι μοναδικές, δηλαδή ως καταφύγιο για φώλιασμα πουλιών. Άλλοι λόγοι, όπως στάθμευση περαστικών πουλιών, ενδημικά ερπετά, αισθητικοί κλπ., έχουν μεν σημασία (μερικές φορές μεγάλη - όπως η αξία των Στροφάδων για τα μεταναστευτικά μικροπούλια ή το ενδημικό υποείδος σαύρας Podarcis taurica thasopoulae στη Θασοπούλα), όμως εξαρτώνται λιγότερο από την απουσία ανθρώπινων δραστηριοτήτων και μπορούν (θεωρητικά, τουλάχιστον, και υπό αυστηρούς περιβαλλοντικούς όρους) να συνυπάρξουν με κάποιες "επενδύσεις". Ενώ για το φώλιασμα πουλιών δεν μπορεί να γίνουν ανεκτές μόνιμες ανθρώπινες δραστηριότητες.

-       Να ενημερωθούν όλοι οι υποψήφιοι επενδυτές ότι ακόμη και στην εξωφρενική περίπτωση όπου η ελληνική κυβέρνηση προχωρήσει σε εκποίηση των νησίδων, η ευρωπαϊκή νομοθεσία θα ζητήσει ειδικά μέτρα. Δεν μιλάμε μόνο για μέτρα - κλισέ όπως αποκατάσταση βλάστησης, οικολογική δόμηση, «σεβασμό στη φύση» κ.λπ. Μιλάμε και για απαγόρευση κυκλοφορίας και φωτισμού τη νύχτα, απαγόρευση διανυκτέρευσης σκαφών, απαγόρευση κυκλοφορίας σε μεγάλα τμήματα του νησιού, απαγόρευση παρουσίας οποιουδήποτε κατοικίδιου ζώου κ.λπ. Πόσοι επενδυτές επιθυμούν να προβούν σε τουριστική επένδυση με τέτοιους περιβαλλοντικούς όρους; Κάποιοι ίσως προχωρήσουν επειδή γνωρίζουν ότι τέτοιοι όροι δεν θα εφαρμοστούν. Ας μη φτάσουμε εκεί...

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου