Η προστασία των ορεινών δασών είναι πολιτική επιλογή

Το ελατοδάσος της Φτέρης, στον Κλωκό, Αιγιάλεια, Μάιος 2007, δύο μήνες προτού καεί, τον Ιούλιο της ίδιας χρονιάς. Υψόμετρο περίπου 1.200 μ.

Τα ελατοδάση της Κεντρικής και Νότιας Ελλάδας κινδυνεύουν από μέτωπα πυρκαγιών που ξεκινούν έξω από αυτά, από πιο χαμηλά υψόμετρα και αφήνονται να κατευθυνθούν προς το βουνό, μακριά από καλλιέργειες και "κατοικημένες περιοχές". Πρόκειται για πολιτική επιλογή: "Καλύτερα να χαθεί το δάσος παρά περιουσίες". Αυτή η ιεράρχηση πρέπει να αλλάξει. Τα ελατοδάση πρέπει να αποτελούν πρώτη προτεραιότητα. Είναι πολύτιμα, αναντικατάστατα και (σε αντίθεση με τα πευκοδάση) δύσκολα ανακάμπτουν μετά τη φωτιά (με τις σημερινές συνθήκες, πολλά δεν πρόκειται να ανακάμψουν ποτέ). Η πυρκαγιά που φτάνει στα ελατοδάση πρέπει σήμερα να αποφεύγεται πάση θυσία.

Τα ελατοδάση είναι σπουδαία και αναντικατάστατα

Τα ελατοδάση στις μεσογειακές περιοχές της Κεντρικής, Νότιας και Δυτικής Ελλάδας αποτελούν μια ιδιαίτερη περίπτωση δασών. Είναι μια σκούρα ζώνη υγρής «ψυχρής» βλάστησης, που αρχίζει από τα 700-800 μ. και καταλήγει μέχρι τα όρια της ζώνης των δέντρων, στα 1.800 μ. Πιο χαμηλά, επικρατεί η θερμή και εύφλεκτη μεσογειακή βλάστηση με σκληρόφυλλους θάμνους και πευκοδάση. 

Το έλατο (γένος Abies) είναι δέντρο των ψυχρών εύκρατων δασών. Τα ελατοδάση της Νότιας Ελλάδας αποτελούνται από το περίφημο Κεφαλλονίτικο Έλατο Abies cephalonica (επειδή ο αμιγής πληθυσμός του είδους υπάρχει στον εθνικό δρυμό του Αίνου στην Κεφαλλονιά – στα αγγλικά ονομάζεται "Greek Fir", δηλαδή «Ελληνικό Έλατο»). Αυτό το "ελληνικό" έλατο αποτελεί εκπρόσωπο μιας ομάδας ελάτων που «ξέμειναν» από τις εποχές των παγετώνων και σιγά σιγά προσαρμόστηκαν στις σκληρές συνθήκες των βουνών των άνυδρων περιοχών της Μεσογείου, της Β. Αφρικής και της Μ. Ανατολής. Πιο Βόρεια, από Κεντρική Ελλάδα μέχρι Μακεδονία, στα ελατοδάση σταδιακά επικρατεί το Υβριδογενές έλατο, μια μορφή ανάμεσα στο Κεφαλλονίτικο και το Λευκό Έλατο Abies alba, το είδος που εξαπλώνεται από τα σύνορα μέχρι τους μεγάλους ορεινούς όγκους της Ευρώπης (Πυρηναία, Άλπεις, Καρπάθια κ.λπ.).

Η τυπική ζώνη του ελατοδάσους στη Νότια Ελλάδα: πάνω από τη ζώνη των θάμνων και κάτω από την αλπική άδεντρη ζώνη. Δυτική Ζήρεια, Κορινθία (το χωριό είναι η Γκούρα)




Τυπικό ελατοδάσος της Νότιας Ελλάδας σε απότομη πλαγιά με σκληρό, πετρώδες έδαφος. (Μικρόνι, ΝΑ Παναχαϊκό)

 Στο μεγαλύτερο μέρος της εύκρατης ζώνης τα έλατα αποτελούν ένα μικρό μέρος των «ψυχρών» δασών, καθώς κυριαρχούν άλλα είδη κωνοφόρων (ορεινά πεύκα, ερυθρελάτες κ.λπ.) και ψυχρόβια φυλλοβόλα (οξιές, σημύδες κ.λπ.). Αυτή είναι και η εικόνα που σταδιακά επικρατεί προς τη Β. Ελλάδα, όπου τα εύκρατα δάση είναι εκτεταμένα. Πιο νότια, όμως, σε Στερεά, Εύβοια, Πελοπόννησο (τοπικά, και στην Κ-Δ Μακεδονία) τα ελατοδάση (μερικές φορές μαζί με το Μαυρόπευκο Pinus nigra) αποτελούν το μοναδικό υγρό και (σχετικά) ψυχρό δάσος που απέμεινε. Σε κάποιες περιοχές - ιδίως στην Στερεά- είναι εκτεταμένα, συχνά, όμως, έχουν απομείνει εντελώς αποκομμένα στην ορεινή ζώνη. Πρόκειται για πραγματικές οάσεις - για «νησιά» σκιερών δασών και «κάψουλες» δροσερού τοπικού κλίματος ανάμεσα στις θερμές ή/και άνυδρες μεσογειακές περιοχές. Αυτό φαίνεται και από τους καλύτερους βιοδείκτες – τα πουλιά. Τον Ιούνιο θα βρούμε σε ένα ελατοδάσος της Αττικής ή της Πελοποννήσου να φωλιάζουν τσίχλες, κοκκινολαίμηδες και άλλα είδη που στα πεδινά τα γνωρίζουμε ως χειμερινούς επισκέπτες από το Βορρά. Μια εικόνα δροσερής εύκρατης Ευρώπης την ίδια στιγμή που 200 μέτρα πιο κάτω όλα «ψήνονται» στον ήλιο.

Τα ελατοδάση είναι φιλόξενα και φιλικά προς τον άνθρωπο, με υγιεινό τοπικό κλίμα, παχύ ίσκιο, "αφράτο" στεγνό δάπεδο (με πεσμένες βελόνες, κλαδάκια και βρύα) και αραιό υπόροφο (χωρίς πυκνούς θάμνους). Έχουν εντυπωθεί στη συλλογική συνείδηση ως δροσερό θερινό ενδιαίτημα και ως σύμβολο της ορεινής ελληνικής παράδοσης. Κάτω από ένα μεγάλο σκιερό έλατο στήνονταν ολόκληρα νοικοκυριά για να ξεκαλοκαιριάσουν οι οικογένειες των κτηνοτρόφων και οργανώνονταν τα πανηγύρια. Από τις αρχές του 20ου αιώνα κάμποσα ξενοδοχεία κατασκευάστηκαν «στα έλατα» για λογαριασμό της αστικής τάξης (δημοφιλές θέρετρο του μεσοπολέμου), όπως και σανατόρια που αξιοποιούσαν το καλό κλίμα. Τα έλατα ήταν και το ασφαλές ορεινό καταφύγιο του κλέφτη, του ληστή, του αντάρτη και του κάθε δίκαια ή άδικα κατατρεγμένου - είτε ως μόνιμο λημέρι ή για μερικές ώρες ξεκούρασης, "ανασύνταξης" και χαλάρωσης. Συγκλονιστικό είναι το πόσες αφηγήσεις ανταρτών περιλαμβάνουν ακριβώς την ίδια αναφορά: Τον αγώνα, όταν ήταν καταδιωκόμενοι, να φτάσουν μέχρι «τα έλατα» και να μπουν στο δάσος για να γλιτώσουν.

"Ο έλατος" αποτελεί σύμβολο της ορεινής ελληνικής παράδοσης. (Αριστερά: εξώφυλλο από CD με δημοτικά τραγούδια. Κέντρο: Κρεοπωλείο και χασαποταβέρνα στα Βίλια. Δεξιά: Εξώφυλλο περιοδικού που ειδικεύεται στην Ελληνική παράδοση).

Παραθεριστές στο Ξενοδοχείο "Βίλλα Ελάτεια"

στην Φτέρη Αιγιαλείας, πλαγιές Κλωκού, στο μεσοπόλεμο (υψόμετρο 1.260 μ.). 

Αρχείο "ΒΗΜΑΤΟΣ της Αιγιάλειας" https://www.tovimatisaigialeias.gr/

Το ξενοδοχείο "Βίλλα Ελάτεια" στην Φτέρη Αιγιαλείας, γνώρισε περιόδους "δόξας" στο μεσοπόλεμο, όπως και άλλα παρόμοια θέρετρα σε ελατοδάση. Το συγκεκριμένο κάηκε από τους Ιταλούς το 1942. Το ελατοδάσος του Κλωκού κάηκε το 2007. Αρχείο "ΒΗΜΑΤΟΣ της Αιγιάλειας" https://www.tovimatisaigialeias.gr/

Η αξία των ελατοδασών δεν είναι μόνο ιστορική ή πολιτιστική. Παρέχουν πολύτιμες υπηρεσίες ως οικοσυστήματα. Δύο από αυτές είναι ανεκτίμητες σήμερα, τη στιγμή που η Ελλάδα και η Νότια Ευρώπη αντιμετωπίζουν τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής: Διατηρούν ένα δροσερό τοπικό κλίμα που επηρεάζει ευνοϊκά μια ευρύτερη περιοχή γύρω από αυτά (ιδίως τα πεδινά, που δέχονται τη δροσερή αύρα του βουνού τις βραδινές ώρες), και διατηρούν το χιόνι για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, εμπλουτίζοντας τις πηγές και εξασφαλίζοντας καθαρό νερό στα πεδινά. Χωρίς αυτά τα δάση, μεγάλες περιοχές που τώρα έχουν ευνοϊκό κλίμα και επάρκεια νερού μπορεί να γίνουν αγνώριστες. Επίσης προστατεύουν από τη διάβρωση τις απότομες πλαγιές, παρέχοντας προστασία στα πιο χαμηλά υψόμετρα.

Τα ορεινά δάση (ιδίως τα ελατοδάση) διατηρούν το χιόνι για μεγάλο διάστημα
και επιτρέπουν τον εμπλουτισμό των υπόγειων νερών

Στο καμένο δάσος, το χιόνι λιώνει γρήγορα και το νερό χάνεται επιφανειακά

Τα ελατοδάση απειλούνται

Η κλιματική αλλαγή ενισχύει την σπουδαιότητα των ελατοδασών αλλά ταυτόχρονα τα κάνει πιο ευάλωτα, καθώς αυτά πλέον περιστοιχίζονται από συνθήκες ολοένα πιο αφιλόξενες και απειλητικές. Το Κεφαλλονίτικο έλατο μπορεί μεν να αντέχει την ξηρασία και τα φτωχά εδάφη, δεν παύει όμως να είναι … έλατο. Έχει ανάγκη κάποιες ειδικές συνθήκες (χώμα, σκιά, υγρασία κ.λπ.) για να αναπτυχθεί. Σε αρκετά ελατοδάση της Κεντρικής και Νότιας Ελλάδας, ιδίως αυτά που βρίσκονται σε φτωχά εδάφη στο πιο χαμηλό υψομετρικό τους όριο ή βρίσκονται απομονωμένα ανάμεσα σε ξηρές άνυδρες περιοχές, αυτές οι συνθήκες συντηρούνται («μετά βίας») από το τοπικό κλίμα που δημιουργούν τα ίδια τα δέντρα. Αν χαθούν τα έλατα, αυτομάτως θα επικρατήσουν συνθήκες διάβρωσης, ζέστης, ξηρασίας και έντονου φωτισμού και η επαναφορά του δάσους θα είναι αδύνατη. Εδώ ακριβώς βρίσκεται ο μεγάλος, μη αντιστρεπτός κίνδυνος για τα ελατοδάση από τις δασικές πυρκαγιές.

Καμένο ελατοδάσος στον Κλωκό, 2007. Τα ερείπια 
ανήκουν στο ξενοδοχείο "Βίλλα Ελατεια" του μεσοπολέμου 

Μολονότι οι δασικές πυρκαγιές είναι μέρος του φυσικού κύκλου στη Μεσόγειο και η μεσογειακή φύση είναι προσαρμοσμένη να ανακάμπτει μετά από αυτές, τα ελατοδάση δεν συμπεριφέρονται όπως η υπόλοιπη μεσογειακή βλάστηση. Ενώ τα μεσογειακά πευκοδάση, ιδίως εκείνα με τη Χαλέπιο και την Τραχεία Πεύκη (Pinus halepensis και P. brutia) καίγονται εύκολα αλλά και ανακάμπτουν εύκολα μετά από αυτές, τα ελατοδάση δεν είναι προσαρμοσμένα στην πυρκαγιά. Καίγονται μεν πιο δύσκολα (έχουν περισσότερη υγρασία και λιγότερο ρετσίνι) αλλά ανακάμπτουν πολύ δύσκολα ή καθόλου. Αυτή η δυσκολία οφείλεται σε δύο κρίσιμες διαφορές στον τρόπο με τον οποίο αντιδρούν τα έλατα μετά την πυρκαγιά σε σχέση με τα πεύκα: Πρώτα στο πώς ριζώνουν τα νέα δεντράκια και δεύτερο στο πού βρίσκονται οι σπόροι για να αρχίσει η νέα γενιά. Το πεύκο φυτρώνει αμέσως μετά τη φωτιά σε γυμνό έδαφος και οι σπόροι του ήδη βρίσκονται στο καμένο δάσος, μέσα στα κλειστά κουκουνάρια των καμένων δέντρων (τα πεύκα φέρουν όλο το χρόνο «στοκ» από κλειστά κουκουνάρια, τα οποία είναι προγραμματισμένα να ανοίξουν μερικές μέρες μετά την έκθεσή τους στις υψηλές θερμοκρασίες της πυρκαγιάς). Άρα, όσο μεγάλη κι αν είναι μια καλοκαιρινή καταστροφή σε ένα πευκοδάσος, το φθινόπωρο αυτό θα είναι γεμάτο με σπόρους και την επόμενη χρονιά με πευκάκια.

Ελατάκια που φυτρώνουν στη σκιά άλλων δέντρων 
και θάμνων

Το έλατο διαφέρει εντελώς από το πεύκο και στις δύο περιπτώσεις. Πρώτον, δεν φυτρώνει αμέσως μετά την πυρκαγιά, καθώς έχει μια χρονοβόρα και απαιτητική διαδικασία για να εγκατασταθεί και να αναπτυχθεί. Στα πρώτα στάδια τα ζωής του χρειάζεται σκιά και υγρασία. Αν δεν υπάρχουν άλλα έλατα για να παρέχουν αυτές τις συνθήκες, πρέπει πρώτα να αναπτυχθούν θάμνοι και άλλα δασικά δέντρα και μετά, ανάμεσα σε αυτά, να εγκατασταθούν τα ελατάκια.  Δεύτερον, με το που θα καεί το ελατοδάσος, αυτόματα χάνονται και οι σπόροι, καθώς το έλατο δεν διαθέτει ώριμα κλειστά κουκουνάρια το καλοκαίρι - όλοι οι κώνοι του ωριμάζουν τον Οκτώβριο. Άρα, αν ένα ελατοδάσος καεί,  ο μόνος τρόπος να βγουν νέα ελατάκια είναι να μεταφερθούν με τον αέρα σπόροι από ζωντανά έλατα που βρίσκονται σε μια ακτίνα μερικών εκατοντάδων μέτρων. Αν αυτά δεν υπάρχουν … τέλος.

Όταν, λοιπόν, ένα ελατοδάσος χαθεί από πυρκαγιά, ακολουθούν δύο πιθανά σενάρια:

1. Αν οι συνθήκες είναι ευνοϊκές (μεγάλα υψόμετρα, πλαγιές με βόρεια έκθεση, πλούσια εδάφη, ήπιες κλίσεις και άθικτο ελατοδάσος σε κοντινή απόσταση) και δεν υπάρξει βόσκηση, οι σπόροι από έλατο θα αναπτυχθούν στη σκιά των θάμνων που θα φυτρώσουν στο ανοιχτό έδαφος. Σε εξαιρετικά καλές συνθήκες, αυτό μπορεί να γίνει σχετικά γρήγορα, ακόμη και σε κάλυψη από απλό γρασίδι ή σε σκιερά γυμνά μέρη. Συνήθως, όμως, θα περάσουν μερικές δεκαετίες μέχρι να αναπτυχθεί πρώτα ψηλή βλάστηση από μακία ή πεύκα, προτού αρχίσουν να ξεπροβάλλουν τα ελατάκια πάνω από το «προδάσος» (όπως το αποκαλούν οι δασολόγοι). Σε 100 χρόνια μπορεί να ξαναγίνει νεαρό ελατοδάσος. Θα αργήσει, αλλά θα ξαναγίνει.

2. Αν οι συνθήκες είναι αντίξοες (χαμηλά υψόμετρα, πλαγιές εκτεθειμένες στο Νότο, απότομες κλίσεις, φτωχό ή υπερβοσκημένο έδαφος και δεν έχει μείνει ελατοδάσος σε κοντινή απόσταση) το ελατοδάσος μπορεί πρακτικά να μην επανέλθει ποτέ. Ακόμη και αν δεν υπάρξει βόσκηση, οι ηλιοκαμένες γυμνές ασβεστολιθικές πλαγιές δεν θα μπορέσουν ποτέ να αποκτήσουν συνθήκες κατάλληλες για να φυτρώσουν ελατάκια. Σε πολλές περιπτώσεις, η απώλεια του ελατοδάσους θα οδηγήσει ταχύτατα σε ερημοποίηση. Υπάρχουν ήδη αρκετές περιοχές όπου γυμνές πλαγιές στέκονται εκεί που άλλοτε υπήρχαν υγρά σκοτεινά δάση. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι η Λευκάδα, όπου δεν υπάρχει ούτε ένα έλατο στον κεντρικό γυμνό ασβεστολιθικό όγκο που ονομάζεται Ελάτη. Σχεδόν γυμνό είναι και το Παναχαϊκό και μεγάλα τμήματα άλλων βουνών. Στη Σικελία, το εκεί αντίστοιχο ενδημικό έλατο (Abies nebrodensis) έχει σχεδόν εξαφανιστεί.

Μεγάλες εκτάσεις που αρχικά καλύπτονταν από ελατοδάση τώρα είναι πλέον γυμνές μετά από το συνδυασμό πυρκαγιάς-αποψίλωσης-βόσκησης. Παναχαϊκό



Πάρνηθα, 18 χρόνια μετά την πυρκαγιά. Αν στη θέση του καμένου ελατοδάσους ήταν πευκοδάσος, θα βλέπαμε χιλιάδες πευκάκια, ύψους τουλάχιστον 2-3 μέτρων. Φωτ. Δημήτρης Καζάνης

Καμένο ελατοδάσος στο Ανατολικό Παναχαϊκό, εκτεθειμένο στη συνεχή βόσκηση, χωρίς καμία ένδειξη ή προοπτική αποκατάστασης. Ιούλιος 2008, 16 χρόνια μετά την καταστροφική πυρκαγιά του 1992. 

Είναι, συνεπώς, πολύ σημαντικό να κάνουμε ό,τι μπορούμε για να μη χαθούν τα ελατοδάση, διότι σε αντίθεση με τα πευκοδάση -για τα οποία η πυρκαγιά δεν είναι καταστροφή (το αντίθετο: τα πεύκα αξιοποιούν εξελικτικά την πυρκαγιά για να απαλλαγούν από άλλα δέντρα ανταγωνιστές και να φυτρώνουν αμέσως μετά μόνα τους)- για τα ελατοδάση είναι συχνά μη-αντιστρεπτή καταστροφή.

Όλοι θα συμφωνήσουν ότι είναι σημαντικό να προσέχουμε τα ελατοδάση – αυτό όμως, δεν αρκεί. Τα ελατοδάση κινδυνεύουν όχι από έλλειψη φύλαξης αλλά από έλλειψη σχεδίου και από τις αποφάσεις που λαμβάνονται την ώρα της πυρκαγιάς.

Πώς και γιατί καίγονται τα ελατοδάση

Τα ελατοδάση δεν καίγονται εύκολα, ούτε ξεκινά εύκολα μια πυρκαγιά μέσα σε αυτά. Έχουν αρκετή υγρασία, δεν έχουν πολύ ρετσίνι και συνήθως στερούνται εύφλεκτου υπόροφου από θάμνους και πευκοβελόνες. Σε ξέφωτα και κάτω από μεγάλα έλατα μπορούσαν να ψήνουν και να γλεντούν χωρίς κίνδυνο να ξεκινήσει φωτιά– κάτι που θα ήταν αδιανόητο μέσα σε ένα πεδινό πευκοδάσος. Είναι αλήθεια ότι, υπό ορισμένες ακραίες συνθήκες (στεγνού χειμώνα -οπότε τα έλατα δεν έχουν αρκετή υγρασία- και καύσωνα το καλοκαίρι), μπορεί, θεωρητικά, μια πυρκαγιά να ξεκινήσει μέσα σε κάποιο άνοιγμα με θάμνους και να κάψει και τα γειτονικά έλατα, όμως αυτό είναι σπάνιο. Επίσης, όταν τα έλατα συνυπάρχουν με μαυρόπευκα, μπορεί μαζί με τα «ξερά» (πεύκα) να καούν και τα «χλωρά» (έλατα). Όμως, αυτές οι ορεινές πυρκαγιές (συνήθως από κεραυνό) αποτελούν ειδική περίπτωση. Το πραγματικό πρόβλημα, με τα αμιγή ελατοδάση, σχετίζεται με τις πυρκαγιές που ξεσπούν στην εύφλεκτη μεσογειακή ζώνη πιο χαμηλά.

Οι πυρκαγιές συνήθως δεν ξεκινούν μέσα στα ελατοδάση. Αρχίζουν από τα χαμηλά υψόμετρα, στη μεσογειακή ζώνη με θάμνους ή πεύκα. Από εκεί, μια συνηθισμένη μεσογειακή πυρκαγιά συνήθως σταματά όταν φτάσει στα πρώτα έλατα. Αν όμως δημιουργηθεί μεγάλο πύρινο μέτωπο, με φλόγες που θα υψωθούν δεκάδες μέτρα, ενισχυμένη από ένα δυνατό άνεμο (π.χ., ένα καυτό λίβα ή καταβάτη βοριά), σε μια πολύ ζεστή μέρα (ιδίως σε μια χρονιά με σχετικά άνυδρο χειμώνα και περιορισμένη υγρασία στα δέντρα) η πυρκαγιά μπορεί να φτάσει στο ελατοδάσος και να επεκταθεί ανεξέλεγκτη από τα πεύκα και τους θάμνους στα έλατα. Σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις όπου κάηκαν ελατοδάση (το 2007 και παλιότερα), το ολοκαύτωμα ξεκίνησε σε πευκοδάση και θαμνότοπους χαμηλότερων υψομέτρων και μετά επεκτάθηκε ως μέτωπο στο βουνό. Έτσι κάηκαν ελατοδάση στον Ταΰγετο και τον Πάρνωνα, στην Αρκαδία, στην Αχαΐα (Κλωκός), στην Εύβοια και, φυσικά, στην Πάρνηθα (όπου κάηκαν >20.000 στρέμματα ελατοδάσους τον Ιούνιο 2007). Σε κάποιες από αυτές τις περιπτώσεις όλα έγιναν πολύ γρήγορα και δεν μπορούσε κανείς να αντιδράσει. Σε άλλες, όμως, η φωτιά έκαιγε για πολλές ώρες ή και μέρες σε γειτονικές περιοχές προτού επεκταθεί στα ελατοδάση.

Αυτός ο κίνδυνος πάντα υπήρχε για τα ελατοδάση και υπάρχουν ιστορικές αναφορές για πυρκαγιές σε αυτά. Όμως σήμερα ο κίνδυνος είναι πολύ μεγαλύτερος λόγω των υψηλότερων θερμοκρασιών αλλά και της εγκατάλειψης της ημιορεινής ζώνης, που έχει δημιουργήσει εκτεταμένους εύφλεκτους θαμνώνες και πευκοδάση εκεί όπου άλλοτε επικρατούσαν ανοιχτοί βοσκότοποι και το (δύσκολο να καεί) μωσαϊκό του παραδοσιακού αγροτικού τοπίου με αμπέλια και ποικίλες άλλες καλλιέργειες.

Πυρκαγιά στα Γεράνεια, Ιούλιος 2018. Ξεκίνησε χαμηλά, κοντά στην Κινέτα, απλώθηκε σε ολόκληρο το πευκοδάσος στα πεδινά (αφήνοντας και ένα άκαυτο μέρος) και άρχισε να ανεβαίνει τις πλαγιές. (Φωτ. Λευτέρης Σταύρακας)

Πυρκαγιά στα Γερνάνεια, Ιούλιος 2018. Αφού έκαψε τα πεύκα στις Νότιες πλαγιές του βουνού (Αριστερά), η φωτιά έφτασε στα έλατα κοντά στην κορυφή του βουνού. Εκεί ευτυχώς συνάντησε αραιό ελατοδάσος και έτσι το μέτωπο έκαψε μόνο τα πρώτα έλατα χωρίς να επεκταθεί στο υπόλοιπο πυκνό ελατοδάσος στα Βόρεια (Δεξιά).  (φωτ. Λευτέρης Σταύρακας)

Νεαρά έλατα που φύτρωσαν αφού πρώτα αναπτύχθηκαν πυκνοί θάμνοι. (πρόποδες Μαινάλου, Λεβίδι). Οι σπόροι μεταφέρθηκαν μέσω του αέρα από πυκνό ελατοδάσος ψηλότερα.  

Αφού φύτρωσαν και αναπτύχθηκαν στη σκιά των θάμνων, τα νεαρά έλατα  κάποια στιγμή ξεπερνούν σε ύψος και σκιάζουν τους θάμνους και, τελικά, θα γίνουν ελατοδάσος. Αυτή η διαδοχή μετά την πυρκαγιά (συμπεριλαμβανομένου του χρόνου να αναπτυχθούν πρώτα οι θάμνοι και εφόσον όλες οι υπόλοιπες συνθήκες είναι ιδανικές) διαρκεί αρκετές δεκαετίες. Ανατολικές πλαγιές Παναχαϊκού, κοντά στην Πιτίτσα.

Έλατα ξεπροβάλουν πάνω από το πυκνό (αλλά σχετικά νεαρό) δρυοδάσος. Οι σπόροι μεταφέρθηκαν μέσω του αέρα από πυκνό ελατοδάσος που βρίσκεται ψηλότερα στο βουνό και αναπτύχθηκαν στην σκιά των βελανιδιών. Περιοχή Κόζιακα, Θεσσαλία. Φωτ. Δημήτρης Βαβύλης

Τα πευκοδάση είναι ο χώρος από όπου ξεκινούν οι πυρκαγιές 
που καταλήγουν στα ορεινά και καίνε τα έλατα

Απαιτείται ειδικό σχέδιο για τη διαφύλαξη των ελατοδασών από τις πυρκαγιές…

Επομένως, η πραγματική προτεραιότητα για τη σωτηρία των ελατοδασών δεν είναι τόσο το να φυλάσσονται τα ίδια, αλλά το να μην αφήσουμε τις πυρκαγιές που θα ξεκινήσουν σε γειτονικές περιοχές να επεκταθούν σε αυτά. Σε κάθε περιοχή όπου υπάρχουν ελατοδάση θα πρέπει να υπάρχει σχέδιο που θα προβλέπει, ανάλογα με τον άνεμο, όλα τα σενάρια επέκτασης πυρκαγιάς σε αυτά από τις περιοχές χαμηλότερων υψομέτρων που τα περιβάλουν. Τα σενάρια θα πρέπει να εστιάζουν σε ένα συγκεκριμένο ζήτημα: την πιθανότητα να δημιουργηθεί μέτωπο πυρκαγιάς που θα έρθει σε επαφή με τα ελατοδάση. Σε πολλές περιοχές, τα ελατοδάση είναι ασφαλή επειδή περιβάλλονται από περιοχές με αραιή βλάστηση ή καλλιέργειες που δεν καίγονται εύκολα (π.χ. αμπέλια). Αλλού, όμως, τα ελατοδάση βρίσκονται σε άμεση επαφή με πυκνούς θαμνότοπους και πεύκα. Αυτές οι περιπτώσεις αποτελούν προφανή hot spots για επιφυλακή και το σχέδιο θα πρέπει να εντοπίσει  τα σημεία εκείνα από όπου το μέτωπο μιας πυρκαγιάς στα χαμηλότερα υψόμετρα μπορεί να περάσει στα έλατα.



Ελατοδάσος σχετικά ασφαλές από πυρκαγιά καθώς κάτω από αυτό υπάρχει αραιή
 βλάστηση, όπου δεν μπορεί να σχηματισθεί μέτωπο πυρκαγιάς (Ανατολικό  Παναχαϊκό)



Απομεινάρι ελατοδάσους (το βορειότερο της Πελοποννήσου, κοντά στο Καστρίτσι, Πάτρα)
 σε μεγάλο κίνδυνο από πυρκαγιά, καθώς κάτω από αυτό υπάρχουν πυκνοί και ψηλοί θάμνοι, όπου μπορεί να δημιουργηθεί μεγάλο μέτωπο πυρκαγιάς

… και για τη διάσωσή τους την ώρα της πυρκαγιάς

Δεν αρκεί όμως ούτε η επιφυλακή και το σχέδιο που θα συντάξουν ειδικοί (μολονότι προφανώς τέτοιο σχέδιο δεν υπήρχε το 2007). Το κυριότερο είναι οι κρίσιμες αποφάσεις που θα ληφθούν την ώρα της πυρκαγιάς. Υπήρξαν περιπτώσεις (το 2007 και παλιότερα) όπου την ώρα της φωτιάς η προτεραιότητα δόθηκε σε περιουσίες και καλλιέργειες, αφήνοντας το μέτωπο να «φύγει προς το βουνό». Δεν λήφθηκε καθόλου υπόψη ότι «το βουνό» διαθέτει πολύτιμα οικοσυστήματα τα οποία, αν αποτιμηθούν (ως παροχή νερού, κλίμα, οικοσυστήματα κ.ο.κ.), θα αποδειχτεί ότι αξίζουν περισσότερα εκατομμύρια από ότι μερικές δεκάδες εκτός σχεδίου κτίσματα ή μερικές εκατοντάδες (ή και χιλιάδες) στρέμματα καλλιέργειες. Μπορεί αυτό να φαίνεται ωμά αντικοινωνικό, όμως, στις σημερινές εφιαλτικές προοπτικές της κλιματικής αλλαγής, δεν έχουμε την πολυτέλεια να κλείνουμε τα μάτια στην πραγματικότητα. Τα ελατοδάση είναι πολύτιμα και πολλά από αυτά δεν πρόκειται να επανέλθουν αν χαθούν. 

Άρα, τα ελατοδάση πρέπει να μπουν στην πρώτη γραμμή προτεραιότητας. Όπως οι κατοικημένες περιοχές, θα πρέπει να αποτελούν το πρώτο πράγμα που θα προστατευθεί τη στιγμή μιας πυρκαγιάς. Μαζί με τα ώριμα ελατοδάση, προτεραιότητα θα πρέπει να αποτελούν και εκείνα που ανακάμπτουν δεκαετίες μετά από προηγούμενη πυρκαγιά. Συχνά, αυτά φαίνονται ως απλοί θαμνότοποι όπου, αν προσέξουμε, θα δούμε να ξεπροβάλλουν ελατάκια πάνω από τις κορυφές των θάμνων ή ανάμεσα στα άλλα δέντρα. Σε 20 – 30 χρόνια αυτές οι περιοχές θα είναι κανονικό δάσος που θα σκιάσει τους θάμνους και θα τους περιορίσει. Είναι κρίμα να χαθούν αυτά τα μελλοντικά δάση από μια «συνηθισμένη» μεσογειακή πυρκαγιά που θα αφεθεί να κάψει τους θάμνους που τα περιβάλουν.

Η σωτηρία των ελατοδασών είναι, τελικά, πολιτική απόφαση

Με αυτή την ανάλυση δεν μπαίνουμε στα χωράφια των δασικών ή των πυροσβεστών. Στόχος είναι οι πολιτικοί τους προϊστάμενοι, εκείνοι, δηλαδή, που (υποτίθεται ότι) εγκρίνουν τον σχεδιασμό και που, κυρίως, δίνουν ή έχουν τη δυνατότητα να δώσουν εντολές κατά την κρίσιμη ώρα της πυρκαγιάς: δηλαδή ο Υπουργός Πολιτικής προστασίας και ο Γ.Γ. της Αποκεντρωμένης και στη συνέχεια ο Περιφερειάρχης και ο Δήμαρχος (οι δύο τελευταίο δεν έχουν δυνατότητα εντολών, ωστόσο έχουν «ειδικό βάρος» κατά τη λήψη αποφάσεων που αφορούν τον τόπο τους).

Οι πολιτικά υπεύθυνοι για την πολιτική προστασία πρέπει πρώτα να ενημερωθούν για την ανάγκη να αντιμετωπίζουμε προνομιακά τα ελατοδάση, λόγω της ιδιαίτερης αξίας που έχουν για τις ανθρώπινες κοινωνίες –ιδιαίτερα σε συνθήκες κλιματικής κρίσης-  και της μεγάλης δυσκολίας ανάκαμψής τους. Στη συνέχεια, πρέπει να ζητούμε από αυτούς δύο απλά πράγματα:

1. Να υπάρχει ειδικό σχέδιο προστασίας των ελατοδασών κατά τον σχεδιασμό της πολιτικής προστασίας (όχι μόνο μέσα και γύρω από αυτά, αλλά κυρίως στην ευρύτερη πεδινή ζώνη από όπου ένα μέτωπο πυρκαγιάς θα επεκταθεί σε αυτά)

2. Να δίνουν ειδική προτεραιότητα στα ελατοδάση κατά τη φάση της πυρόσβεσης (όχι μόνο όταν απειλούνται άμεσα, αλλά και όταν οι πυρκαγιές μαίνονται στην ευρύτερη πεδινή ζώνη από όπου το μέτωπο μπορεί να επεκταθεί σε αυτά) και να ζητούν από τους συντονιστές να δράσουν ανάλογα 

Η σωτηρία κάποιων ελατοδασών μπορεί να εξαρτηθεί από ένα τηλεφώνημα την κρίσιμη εκείνη ώρα: Από το τυποποιημένο «αρχηγέ, να μην καούν περιουσίες» να περάσουμε στο «αρχηγέ, να μην καεί το δάσος». Χρειάζεται θάρρος για αυτό, διότι μπορεί να σημαίνει ότι κάποιες δυνάμεις πυρόσβεσης θα αποσπαστούν από περιοχές με καλλιέργειες ή εκτός σχεδίου κτήρια και θα εστιάσουν στο πώς θα «κόψουν» το μέτωπο της φωτιάς πριν αυτό φύγει προς το βουνό και κάψει το ορεινό δάσος. Αυτό, δηλαδή, που δεν έγινε στην περίπτωση της Πάρνηθας (όταν η φωτιά από τα Δερβενοχώρια αφέθηκε να ανέβει στο ελατοδάσος, ενώ σαφώς υπήρχε δυνατότητα αντίδρασης). Συνήθως, όμως, δεν θα χρειαστεί να φτάσουμε σε τέτοιο οδυνηρό δίλημμα αν υπάρχει από την αρχή σχεδιασμός.

Βασικός είναι και ο ρόλος των πολιτών, των οργανώσεων και των εθελοντικών ομάδων, ώστε να υπάρχει η ανάλογη πολιτική πίεση κατά την ώρα των κρίσιμων αποφάσεων. Μόνο έτσι θα αλλάξουν στάση και τα ΜΜΕ, για να περάσουν από το στερεότυπο «δεν κινδυνεύουν κατοικημένες περιοχές» στο «οι δυνάμεις προσπαθούν να αποκόψουν το μέτωπο της πυρκαγιάς πριν αυτή φτάσει στα έλατα…».

Τα υπεύθυνα όργανα δασοπυρόσβεσης (υπηρεσίες και συμβούλια πολιτικής προστασίας) πάντα θα διαβεβαιώνουν ότι "μεριμνούν για όλα", υπονοώντας ότι μέσα στα "όλα" περιλαμβάνονται και τα ελατοδάση. Δεν αρκεί αυτό. Το ζήτημα είναι πολιτικό: Όλοι γνωρίζουν πως δεν μπορούν να γίνουν όλα, και για αυτό τον λόγο χρειάζεται ιεράρχηση προτεραιοτήτων. Και πρώτη προτεραιότητα στη σημερινή εποχή είναι τα πολύτιμα για τον άνθρωπο οικοσυστήματα.     

Η καμένη έκταση στην Κεφαλλονιά, Ιούλιος 2021 (μαυριδερό χρώμα). Λόγω των Βορείων ανέμων, η φωτιά πέρασε "σύριζα¨ στον ορεινό όγκο του Αίνου (αριστερά και πάνω από την καμένη έκταση). Με αλλαγή ανέμου η φωτιά θα έφτανε στο βουνό και στο ελατοδάσος (διακρίνεται με πιο σκούρο πράσινο χρώμα). Μολονότι η πυρκαγιά διήρκησε σχεδόν τρεις ημέρες, δεν ακούστηκαν ανησυχίες για την πιθανότητα να φτάσει η πυρκαγιά στα έλατα - μόνο τα ίδια στερεότυπα "μακριά από κατοικημένες περιοχές"... (Πηγή METEO.gr) 

Το ελατοδάσος του Αίνου στην Κεφαλονιά. Απρίλιος 2018.  Άποψη από Νοτιοανατολικά. Φωτ. Χ. Μαρουλής.

Το δάσος της Θάνας, Νότιο Παναχαϊκό

Θέα από την βεράντα του Ξενοδοχείου Ξενία στην Καστανιά Κορινθίας, μέσα στο ελατοδάσος (στο διάσελο μεταξύ  Ολίγυρτου και Ζήρειας, ανάμεσα Στυμφαλία - Φενεό). Κτίστηκε το 1966, έκλεισε το 2012. 
Από την σελίδα https://www.greekarchitects.gr  Οδοιπορικό στο Ξενία Καστανιάς, 10 Οκτωβρίου 2013

Βίλλα Ελάτεια 1939. Αρχείο Βήματος της Αιγιάλειας

H Αλωνίσταινα Αρκαδίας, ανάμεσα στα ελατοδάση του Μαινάλου. Υψόμετρο 1220 μ. Φωτ. Γιώργος Μαρώσης, Καλάβρυτα.

Στην σκιά του έλατου. 1.200 μ. Άγραφα. Φωτ. Φάνης Ζουρόπουλος

"Hot spot" αντιπυρικού σχεδιασμού: Περιοχή Τσιβλού, Ανατολική Αιγιάλεια. Υψόμετρο περίπου 700 μ. Το εύφλεκτο πευκοδάσος στο κάτω μέρος της εικόνας (ανοιχτό πράσινο) βρίσκεται σε άμεση επαφή με το ελατοδάσος στο πάνω μέρος της εικόνας (σκούρο πράσινο). Στις πλαγιές στα δεξιά της εικόνας βλέπουμε τα Χαλέπια Πεύκα να αντικαθίστανται σταδιακά από Έλατα και Μαυρόπευκα.  Σε μια πολύ ζεστή μέρα, με θερμό Βορειοανατολικό άνεμο, μια πυρκαγιά στο πευκοδάσος θα περάσει άμεσα στο ελατοδάσος και στην συνέχεια μπορεί να κάψει χιλιάδες στρέμματα ορεινού δάσους στο Εθνικό πάρκο Χελμού - Βουραίκού. Τέτοια κρίσιμα σημεία πρέπει να αποτελούν κορυφαίο σημείο επιφυλακής για τον αντιπυρικό σχεδιασμό. Πηγή: https://www.westerngreecefilmoffice.gr/index.php/el/topothesies/item/30-limni-tsivloy

Ο ηθοποιός Μίμης Φωτόπουλος το 1930, σε ηλικία 17 ετών, φωτογραφίζεται στο ελατοδάσος του Κλωκού, ενώ παραθερίζει στην Φτέρη Αιγιαλείας. Φωτ. Αρχείο "ΒΗΜΑ της Αιγιάλειας".

Η σύγκρουση που ακόμη δεν έγινε

Η "κρίση" είναι ευκαιρία να ανατρέψουμε το αδιέξοδο, ληστρικό και άδικο μοντέλο «ανάπτυξης» που ακολουθούσαμε και όχι να το υπερασπιζόμαστε μέχρι τέλους. Είναι η ώρα της σύγκρουσης ανάμεσα στην βιωσιμότητα και την καταστροφή, και όχι ανάμεσα σε «φιλελευθερισμό-σοσιαλισμό», «αριστερά - δεξιά», «μνημόνιο - αντιμνημόνιο» κ.λπ. Η διαχωριστική γραμμή σήμερα δεν έχει σχέση με τις παραδοσιακές αντιπαραθέσεις για το μοίρασμα του πλούτου: Ήρθε η ώρα να αρνηθούμε την ληστεία του πλανήτη, όχι να διεκδικούμε το μερτικό μας από αυτήν...

Η παραβολή…

Η παραβολή είναι γνωστή: ένα αυτοκίνητο με χαλασμένα φρένα και τιμόνι κατευθύνεται προς τον γκρεμό. Κάποια στιγμή, χαλάει και ο κινητήρας και το αυτοκίνητο σταματά. Οι επιβαίνοντας βγαίνουν έξω και, αντί να επισκευάσουν τα φρένα και το τιμόνι, επισκευάζουν γρήγορα τον κινητήρα και συνεχίζουν την πορεία προς τον γκρεμό. Δεν αξιοποιούν την ευκαιρία που τους έδωσε η «βλάβη» για να σωθούν.

Η κρίση που σίγουρα θα ερχόταν

Η κρίση στην Ελλάδα αλλά και σε όλο τον κόσμο είναι η αναπόφευκτη κατάληξη των αφύσικων ρυθμών «ανάπτυξης». Πρόκειται για τις ολοένα πιο βίαιες ανακατατάξεις που προκαλούνται κατά τη διεκδίκηση μιας «ευημερίας» που όχι μόνο δεν επαρκεί για όλους, αλλά ούτε είναι βιώσιμη για τους λίγους.

Οι οικολόγοι λένε εδώ και χρόνια ότι κάποια στιγμή το στιλ ευημερίας που είχαμε συνηθίσει (σε διατροφή, αναψυχή, μετακινήσεις, ταξίδια, κατοικία κλπ.) θα αρχίσει να χάνεται, διότι στηρίζεται σε ένα μη-βιώσιμο μοντέλο επιταχυνόμενης «διόγκωσης» στην κατανάλωση προϊόντων και υπηρεσιών το οποίο αποκαλούμε «ανάπτυξη». Η κατάρρευση αυτού του μοντέλου συμπαρασύρει όχι μόνο τις "πολυτέλειες", αλλά και τα στοιχειώδη κοινωνικά αγαθά όπως η περίθαλψη, η ασφάλιση, το ηλεκτρικό ρεύμα, το τρεχούμενο νερό, τα οποία συνήθως έχουν σχεδιαστεί χωρίς μέριμνα βιωσιμότητας.

Παρά τις ολοένα αυξανόμενες επισημάνσεις του αδιεξόδου (και υπό την διογκούμενη απειλή της κλιματικής κρίσης), ο πλανήτης δεν αλλάζει αφήγημα. Σχεδόν όλοι, ανεξάρτητα "ιδεολογίας" (είτε αναπολούν το παρεμβατικό κοινωνικό κράτος της κοινωνικής συναίνεσης και της μεταπολεμικής ευημερίας, είτε πιστεύουν άδολα στην φιλελεύθερη "laissez-faire" προσέγγιση, είτε αποδέχονται την επιβαλλόμενη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση, είτε ονειρεύονται έναν "λαϊκό" έλεγχο της παραγωγής και κατανάλωσης, ή, τέλος, εντυπωσιάζονται από τις άγριες οικονομικές επιδόσεις της Κίνας και άλλων άλλοτε "τριτοκοσμικών" χωρών), όλοι συνδέονται με την κοινή πίστη ότι η ανάπτυξη είναι η απάντηση στην κρίση. Ωστόσο, το πρόβλημα είναι ακριβώς αυτή η "ανάπτυξη" ή, έστω, οι αφύσικοι ρυθμοί ανάπτυξης. 

Οι ρυθμοί ανάπτυξης πάνω στους οποίους στηρίζεται η ευημερία του "αναπτυγμένου κόσμου" δεν μπορούν να διατηρηθούν επ΄ αόριστο για τρεις βασικούς λόγους:

- Πρώτον, βασίζονται στην συνεχώς διογκούμενη καταλήστευση των πόρων του πλανήτη, οι οποίοι λιγοστεύουν και κάποια στιγμή θα τελειώσουν.

- Δεύτερον, έχουν τεράστιες επιπτώσεις στο περιβάλλον (εκπομπές αερίων θερμοκηπίου και υπερ-θέρμανση του πλανήτη, καταστροφή οικοσυστημάτων, εξαφάνιση ειδών κλπ.), οι οποίες μεσο- και μακροπρόθεσμα έχουν μεγαλύτερο κόστος από τα κέρδη της «ανάπτυξης».

- Τρίτον, πρόκειται για μια ευημερία που αρκεί το πολύ για μερικές εκατοντάδες εκατομμύρια κατοίκων του πλανήτη (ένα μεγάλο μέρος του «αναπτυγμένου» κόσμου και μιας ελίτ στις υπόλοιπες χώρες). Κάποια στιγμή, τα δισεκατομμύρια των υπόλοιπων κατοίκων του πλανήτη που ζούσαν με ένα ξεροκόμματο ζητούν (δικαίως, φυσικά!) το μερτικό τους.

Αυτή η γρήγορη, άγρια, αδιέξοδη ανάπτυξη είναι το ιδεολογικό υπόβαθρο του επιβαλλόμενου νεοφιλελευθερισμού (και, γενικά, της κυριαρχίας της οικονομίας στην πολιτική), το «ναρκωτικό» στο οποίο έχουν εθιστεί οι ηγέτες του τυχοδιωκτικού καπιταλισμού (που, όπως και οι ναρκομανείς, δεν ενδιαφέρονται για το «μετά»), το μέσο ηγεμονίας των ισχυρών κρατών, το άλλοθι της βαρβαρότητας του «οικονομικού θαύματος» της Κίνας, ο τροφοδότης των καρτέλ και της παγκόσμιας διαφθοράς, φοροαποφυγής και παραοικονομίας. Επιπλέον, σε εθνικό επίπεδο, αυτή η τρελή πορεία φέρνει σε απόγνωση τις κοινωνίες, οι οποίες δεν μπορούν να προσαρμοστούν στην διόγκωση του κόστους ζωής και περίθαλψης, στην κατάρρευση του ασφαλιστικού συστήματος και του κοινωνικού κράτους, στη διάλυση της κοινωνικής συνοχής, στην ερήμωση των χωριών κ.ο.κ.

Η κατάρρευση αυτού του μοντέλου είναι δεδομένη παρά τα "αναπτυξιακά ιντερλούδια" και άσχετα με το αν επιταχύνεται σε αδύναμες και γεωπολιτικά ευάλωτες χώρες, όπως η Ελλάδα, ή καθυστερεί σε ισχυρές και γεωπολιτικά θωρακισμένες χώρες (π.χ. ΒΔ. Ευρώπη, Β. Αμερική - των οποίων οι φιλελεύθερες δημοκρατίες ταμπουρώνονται για να περιφρουρήσουν, μάταια, την ευημερία τους). Αν δεν επιβραδυνθούν με συντεταγμένο τρόπο οι ρυθμοί «ανάπτυξης», η κατάληξη (πριν ή μαζί με την περιβαλλοντική καταστροφή) θα είναι οι πρωτόγνωρων διαστάσεων κοινωνικές-γεωπολιτικές ανακατατάξεις και ο πόλεμος. Για όλους.

Οργανωμένες αντιδράσεις υπάρχουν, όπως το κίνημα ενάντια στην Παγκοσμιοποίηση, οι κινητοποιήσεις μετά την κρίση του 2008, το κίνημα Occupy, οι αντιδράσεις στους G20. Γρήγορα όμως αυτές αποκόπτονται από την οικολογική τους διάσταση, δηλαδή την υπεράσπιση της βιωσιμότητας του πλανήτη, και μετατρέπονται σε κινήματα αμφισβήτησης του νεοφιλελευθερισμού, του κοινωνικού αυταρχισμού, του τυχοδιωκτικού καπιταλισμού και των κοινωνικών ή γεωπολιτικών ανισοτήτων. Θέτουν στο στόχαστρο την άδικη αναδιανομή του πλούτου, την κοινωνική αδικία και το διευρυνόμενο χάσμα στα άκρα του βιοτικού επιπέδου, ιδίως τη σκανδαλώδη συγκέντρωση πλούτου και ισχύος σε πολύ λίγους, και δεν θίγουν το μέσο βιοτικό επίπεδο του ανεπτυγμένου κόσμου, το οποίο παραμένει πολύ ψηλότερο από των υπολοίπων, είναι ηθικά επαχθές (αφού βασίζεται σε ληστεία) και μαθηματικά αδύνατο να μοιραστεί σε όλο τον πλανήτη. Για παράδειγμα, το δημοφιλές σύνθημα του Occupy the Wall Street "είμαστε το 99%" αποδίδει μεν εύστοχα το χάσμα ανάμεσα στην πλουτοκρατία (το 1%) και την υπόλοιπη κοινωνία, αλλά ταυτόχρονα αποκρύπτει το ότι και αυτό το 99% των πολιτών του ανεπτυγμένου κόσμου (τουλάχιστον το μεγαλύτερο ποσοστό αυτών) φέρει μεγάλη ευθύνη για την καταλήστευση του πλανήτη (αν όχι ως ενεργοί καπιταλιστές οι ίδιοι, σίγουρα ως καταναλωτές προϊόντων και υπηρεσιών).

Όσο τα κινήματα δεν θίγουν τη ρίζα του κακού, δηλαδή το Δυτικό lifestyle, δεν ιδρώνει το αυτί του σημερινού τυχοδιωκτικού καπιταλισμού διότι αυτός υπηρετεί πιστά αυτό ακριβώς το lifestyle. Για αυτόν το λόγο υπάρχει! Ξέρει ότι, στην πραγματικότητα, κανείς από εκείνους που απολαμβάνουν το Δυτικό lifestyle δεν έχει λόγο να τον ανατρέψει. Γιατί να κλονίσεις το σύστημα που σου εξασφαλίζει ενέργεια, φυσικούς πόρους, φθηνή εργασία και ζωτικό χώρο; Πώς αλλιώς θα στηριχθεί η γενικευμένη αυτοκίνηση και η καθημερινή κατανάλωση ζωικών πρωτεϊνών, τροπικών αγροτικών προϊόντων (π.χ. μπανάνες) και χιλιάδων προϊόντων ομορφιάς, υγιεινής, ένδυσης; Υπάρχει καλύτερο «σύστημα» για να τροφοδοτεί με άφθονες και φθηνές πρώτες ύλες και υπηρεσίες τη "Δύση"; Μπορείς να εξασφαλίζεις ευνοϊκές εμπορικές συμφωνίες και νομοθεσία για τα αγαθά που θέλεις χωρίς να χειραγωγείς κυβερνήσεις και διεθνείς οργανισμούς; Πώς θα έχεις φτηνή σόγια και φοινικέλαιο για τα χιλιάδες καθημερινά προϊόντα στα ράφια αν δεν καταπνίξεις τις αντιδράσεις και δεν εκχερσώσεις τροπικά δάση; Πώς θα εξασφαλίσεις γη, πόρους και εργαζόμενους στις «τρίτες χώρες» για να έχεις φθηνά τουριστικά πακέτα και αγαθά;

Η σύγκρουση που σίγουρα χρειάζεται

Αν πραγματικά θέλουμε να σώσουμε τον πλανήτη και τις επόμενες γενιές πρέπει, πρώτα να ανατρέψουμε την παγκόσμια πίστη στη μη-βιώσιμη, άγρια «ανάπτυξη» (η οποία δεν είναι αληθινή «πρόοδος», αλλά συντηρείται με τα πανίσχυρα εργαλεία της διαφήμισης και των δεξιοτεχνών της κοινωνικής ψυχολογίας και της life style βιομηχανίας θεάματος). Σε αυτή την ανατροπή βρίσκεται η ριζοσπαστική πρόταση της οικολογίας.

Σε αντίθεση με την οικολογία, η «αριστερά» και τα «ριζοσπαστικά κινήματα» εγκλωβίζονται στο αδιέξοδο της «ταξικής» ανατροπής του καπιταλισμού και του νεοφιλελευθερισμού, χωρίς σχέδιο βιωσιμότητας. Η οικονομική πολιτική που προτείνουν (ή εφαρμόζουν αν γίνουν κυβέρνηση, ιδιαίτερα στον λεγόμενο Τρίτο Κόσμο) προσβλέπει πάλι στη γρήγορη «ανάπτυξη». Συνήθως, δε, επιδιώκουν να καρπωθούν μέρος από την επαχθή πλούτο της Δύσης (και απλά να τον μοιράσουν δικαιότερα, σε στιλ Ρομπέν των δασών) με εξαγωγές προϊόντων, εμπορικές διευκολύνσεις και τουρισμό. Ακόμη χειρότερα, προσβλέπουν στα κεφάλαια της Δύσης εξάγοντας πρώτες ύλες και ενέργεια - τροφοδοτώντας, δηλαδή, το «τέρας» για να συνεχίσει να αναπτύσσεται. Το αποτέλεσμα είναι πάντα το ίδιο: καταλήστευση φυσικών πόρων, περιβαλλοντικές καταστροφές, αδικία, εκμετάλλευση κ.λπ…

Η πραγματική σύγκρουση, η μάχη του "καλού" με το "κακό", δεν είναι ταξική. Στην πραγματική σύγκρουση που έχει ανάγκη ο πλανήτης δεν υπάρχουν «δεξιοί» και «αριστεροί», φτωχοί και πλούσιοι, 1 και 99%. Ο διαχωρισμός είναι ανάμεσα σε εκείνους που πιστεύουν στην επαχθή ευημερία και εκείνους που πιστεύουν στη βιωσιμότητα. Υπάρχουν, για παράδειγμα, εκείνοι:

- που πιστεύουν στο πετρέλαιο (είτε το εκμεταλλεύεται ο λαός, είτε οι πολυεθνικές) και εκείνοι που πιστεύουν στην απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα.

- που θέλουν αυτοκίνητα και δρόμους (είτε με φθηνά καύσιμα και διόδια για τον κοσμάκη, είτε ακριβά για την ολιγαρχία) και εκείνοι που θέλουν μέσα μαζικής μεταφοράς και σιδηρόδρομο και θεωρούν ότι οι δρόμοι είναι αρκετοί.

- που επιθυμούν άφθονη ενέργεια (είτε φθηνή για το λαό, είτε προνομιακά για τους βιομηχάνους) και εκείνοι που ζητούν φρένο και εξοικονόμηση στην κατανάλωση ενέργειας.

- που πιστεύουν ότι πρέπει να χτίσουμε οπουδήποτε (είτε ένα σπίτι για τον καθένα, είτε βίλες για τους λίγους) και εκείνοι που θέλουν να απαγορευτεί η εκτός σχεδίου δόμηση.

- που απαιτούν να «αξιοποιήσουμε» τις περιοχές φυσικού κάλους (είτε για το λαό, είτε για «πεντάστερα all inclusive») κι εκείνοι που πιστεύουν ότι οι παρθένες φυσικές περιοχές είναι για την άγρια φύση.

- που θέλουν «εκμετάλλευση» όλων των φυσικών μας πόρων (είτε για τις τοπικές κοινωνίες, είτε για λίγους επενδυτές) κι εκείνοι που λένε ότι κάποιοι φυσικοί πόροι πρέπει να μείνουν εκεί που βρίσκονται, "αναξιοποίητοι".

- που είναι απλώς «καταναλωτές» (είτε για φθηνά προϊόντα, είτε για προϊόντα πολυτελείας) και εκείνοι που λαμβάνουν υπόψη περιβαλλοντικούς και ηθικούς περιορισμούς στο τι καταναλώνουμε (π.χ. λαχανικά εκτός εποχής, προϊόντα καταστροφής τροπικών δασών ή εκμετάλλευσης παιδικής εργασίας κ.λπ...).

- που επιθυμούν φθηνό και ελεύθερο νερό (είτε για όλους, είτε για λίγους) και εκείνοι που ζητούν εξοικονόμηση, περιορισμό της σπατάλης και ρεαλιστική κοστολόγηση του νερού.

- που θέλουν να «αξιοποιήσουμε» τα νερά μιας πηγής εξαφανίζοντας το σπάνιο ενδημικό ψαράκι που ζει σε αυτήν (είτε για να υδροδοτήσουμε εργατικές κατοικίες, είτε για τις πισίνες των πλουσίων) και εκείνοι θέλουν να σώσουμε το μοναδικό αυτό είδος.

- που θέλουν ελεύθερο ερασιτεχνικό ψάρεμα για να «ξεσκάει» ο κόσμος (είτε με το μικρό βαρκάκι, είτε με πανάκριβα σκάφη και εξοπλισμό) και εκείνοι που ζητούν αυστηρούς περιορισμούς στο ερασιτεχνικό ψάρεμα διότι αν συνεχίσουμε έτσι θα χαθεί και το τελευταίο ψάρι.

- Και τόσα ακόμη……

Και η κρίση ήρθε, αλλά…

Με την κρίση, λοιπόν, μας δίνεται η ευκαιρία για αλλαγή πορείας. Αντί να αγωνιζόμαστε να επαναφέρουμε το στιλ ζωής που μας οδηγούσε στον γκρεμό, μπορούμε να αρχίσουμε να μιλάμε για αλλαγή στην κατανάλωση, για εξοικονόμηση πόρων και ενέργειας, για περιορισμό των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, για αξίες που στηρίζονται στα συλλογικά αγαθά και όχι αποκλειστικά στην αγοραστική δύναμη. Αντί να δαιμονοποιούμε την λιτότητα (που ταυτίζεται κακώς με την «αυστηρότητα» - “austerity”) και την ύφεση, μπορούμε να σχεδιάσουμε μια συντεταγμένη πορεία προς ένα πιο λιτό βίο και «ύφεση» στους ρυθμούς «ανάπτυξης».

Για να δώσουμε ένα μόνο παράδειγμα, η συχνή κατανάλωση κρέατος είναι καταστροφική για τον πλανήτη. Η εκτροφή αδιανόητα τεράστιων αριθμών ζώων (μόνο οι χοίροι και τα βοοειδή φτάνουν τα δύο δισεκατομμύρια) προκειμένου να τραφούν 10-15 εκατοντάδες εκατομμύρια υπεραρπακτικών (οι υπόλοιποι άνθρωποι τρώνε σπάνια κρέας) δεσμεύει τεράστιους φυσικούς πόρους και αποτελεί βασική αιτία της κλιματικής αλλαγής. Το ότι το κρέας είναι φθηνό οφείλεται στο ότι δεν συνυπολογίζουμε αυτό το τεράστιο κόστος. Γιατί να μην μιλήσουμε τώρα για σοβαρή ελάττωση στην κατανάλωση κρέατος, αντί να διαμαρτυρόμαστε για αύξηση της τιμής ή να ζητάμε αύξηση της εγχώριας παραγωγής;

Μέσα σε 10.000 χρόνια (από τότε που τέλειωσε η τελευταία περίοδος παγετώνων και ξεκίνησε η σύγχρονη εποχή για τον άνθρωπο - το λεγόμενο "Ολόκαινο") το μεγαλύτερο μέρος της βιόμαζας των χερσαίων σπονδυλωτών του πλανήτη έχει μετατραπεί σε κτηνοτροφικά ζώα (όλα τα άγρια ζώα είναι μόλις το 1%). Η εκτροφή όλων αυτών των ζώων προκειμένου να τραφεί το δικό μας υπερσαρκοφάγο είδος δεσμεύει κολοσσιαία μέρη από τους φυσικούς πόρους και την ενέργεια του πλανήτη.  Με την ραγδαία ανάπτυξη των υδατοκαλλιεργειών, πάμε να κάνουμε το ίδιο και στην θάλασσα. Μια παγκόσμια μείωση στην κατανάλωση κρέατος θα εξοικονομήσει πολύτιμη ενέργεια και φυσικούς πόρους, όπως και φυσικές εκτάσεις που τώρα καλλιεργούνται για ζωοτροφές.

Αντί γι αυτά, η κουβέντα για πιο βιώσιμα μοντέλα διαβίωσης και παραγωγής μόλις που ακούγεται. Η κοινωνία αισθάνεται ότι δεν μπορεί να βρει την "άκρη του νήματος" που θα την οδηγήσει σε λύσεις. Πάνω από όλα, δεν έχει την ψυχραιμία να διακρίνει ότι μέσα σε αυτό το "συνονθύλευμα ευζωίας" που καταρρέει υπήρχαν, μαζί με τα βασικά κοινωνικά αγαθά, και (πολλές) περιττές πολυτέλειες. Αν μπορούσε να γίνει αυτή η διάκριση, θα μπορούσαμε, τουλάχιστον για αρχή, να εστιάσουμε στα ουσιώδη και να τα υπερασπιστούμε με περισσότερες πιθανότητες επιτυχίας. Για παράδειγμα, να αντιδράσουμε στην αύξηση στις τιμές των εισιτηρίων στα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς και όχι στην αύξηση της φορολογίας στα σκάφη αναψυχής. Στην αύξηση του κόστους παραγωγής στα αγροτικά προϊόντα και όχι στο άνοιγμα των κλειστών επαγγελμάτων. Στην απώλεια των συλλογικών αγαθών (που κάνει φτωχότερο το σύνολο της κοινωνίας) και όχι στην αύξηση του κόστους εστίασης. Να απαιτήσουμε διευκόλυνση για τις εργαζόμενες μητέρες (άδειες, βρεφονηπιακοί σταθμοί) και όχι πρόωρη συνταξιοδότηση μητέρων με ανήλικα παιδιά. 

Χωρίς μια τέτοια βιώσιμη ιεράρχηση προτεραιοτήτων δεν μπορεί να υπάρξει βιώσιμη λύση. Εδώ φέρει τεράστια ευθύνη η αριστερής έμπνευσης δημαγωγία που διατηρεί τη σύγχυση, υπονοώντας ότι δικαιούμασταν τη ζωή που είχαμε συνηθίσει (σε διατροφή, αναψυχή, κατοικία, κατανάλωση ενέργειας, μετακινήσεις, διακοπές κ.λπ.) και απλώς κάποιοι μας τον στέρησαν. Το ίδιο λάθος είναι η συντηρητική εκδοχή του ότι αυτό το στιλ ζωής «ήταν πάνω από τις δυνατότητές μας», υπονοώντας ότι δικαίως είναι στις δυνατότητες κάποιων άλλων (ενώ δεν είναι βιώσιμο ούτε, π.χ., για τους Γερμανούς και τους Αμερικανούς, απλά η σειρά τους να το χάσουν θα έρθει αργότερα – και αφού πρώτα γίνει «χαμός» καθώς θα το υπερασπίζονται μέχρι τέλους). 

Μόνο το οικολογικό κίνημα και η κεντρική ιδέα της αποανάπτυξης (δηλαδή απομεγέθυνσης της οικονομίας) μπορούν τώρα να προσφέρουν αξιοπρεπή εναλλακτική λύση για εμάς (τη "Δύση" ας πούμε) και για το σύνολο του πλανήτη – άρα βιώσιμη. Για να το πετύχουν όμως αυτό, πρέπει να αντισταθούν στην αφομοίωση («καπέλωμα») από τις mainstream πολιτικές και να μεταφέρουν τον πολιτικό και κοινωνικό διάλογο από την «πάλη των τάξεων» και τη «λιτότητα» στη βιωσιμότητα.

Η αλήθεια είναι ότι όσο εστιάζουμε σε εθνικό η ευρωπαϊκό επίπεδο, τα οικολογικά επιχειρήματα εξασθενίζουν απέναντι στις mainstream πολιτικές, αφού αυτές μπορούν να συνεχίζουν να οραματίζονται παράταση στην ευημερία μας μέσα σε ένα δήθεν κλειστό σύστημα, αδιαφορώντας για τις επιπτώσεις αλλού. Έτσι, χώρες όπως η Ελλάδα, διαμαρτύρονται αν υποπτευθούν ότι οι ισχυρές χώρες της Ευρώπης θέλουν να μας «υποβιβάσουν κατηγορία» και να μας έχουν ως χώρα εκμετάλλευσης, διότι δικαιούμαστε να είμαστε συνδαιτυμόνες στο φαγοπότι. Κι όμως, το χάσμα ανάμεσα στο «Νότο» και τον «Βορρά» της Ευρώπης δεν έχει καμία σχέση με το πραγματικό χάσμα «Βορρά-Νότου», που είναι εκείνο ανάμεσα στον αναπτυγμένο κόσμο και τους υπόλοιπους.

Το οικολογικό κίνημα πρέπει να επανέρχεται διαρκώς στις οικουμενικές ρίζες του δρώντας, φυσικά, σε τοπικό επίπεδο («σκέψου παγκόσμια, δράσε τοπικά», με γνώμονα πάντα την αειφορία). Ειδικά η Ελλάδα, που βρίσκεται σε γεωγραφικό, πολιτικό, πολιτιστικό και κλιματικό σταυροδρόμι, δεν μπορεί να αγνοεί το παγκόσμιο δράμα διότι πρώτη υφίσταται την κλιματική αλλαγή, τις γεωπολιτικές μετατοπίσεις, τις μετακινήσεις πληθυσμών κ.λπ. Για αυτό πρέπει να έχουμε πάντα στο μυαλό μας την συντεταγμένη ανατροπή αυτής της πορείας προς την καταστροφή, αρχίζοντας από την αμφισβήτηση της επαχθούς ευημερίας του αναπτυγμένου κόσμου.

ΥΓ 2019. Όσο διογκώνεται η ανησυχία για την παγκόσμια υπερθέρμανση, τα κινήματα, ιδίως νέων, που απαιτούν δράση κατά της κλιματικής αλλαγής αποτελούν κάτι πιο ελπιδοφόρο, αλλά επίσης καταδικασμένο αν δεν βάλει στο στόχαστρο τον σπάταλο Δυτικό τρόπο ζωής. Οι νέοι που διαμαρτύρονται κάθε Παρασκευή θα πρέπει να γνωρίζουν ότι η σωτηρία δεν θα είναι "πράσινες επενδύσεις για ανανεώσιμες πηγές ενέργειας" αλλά λιγότερα ταξίδια, λιγότερο κρέας, λιγότερη ανανέωση εξοπλισμού, μικρότερα εμπορικά κέντρα και σούπερ μάρκετ, λιγότερα αυτοκίνητα, λιγότερες μέρες εργασίας κ.ο.κ. Αυτό πρέπει να το πούμε καθαρά στα παιδιά που δικαίως διαμαρτύρονται. 

ΤΟ ‘ΚΙΝΗΜΑ’ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ

 Η σημασία της υπεράσπισης του ελεύθερου χρόνου







Οδός Ερμού, Μυτιλήνη, Κυριακή

Υπάρχουν δύο διαφορετικά επιχειρήματα υπέρ της άποψης ότι δεν πρέπει να ανοίγουν τα εμπορικά καταστήματα τις Κυριακές:


- επειδή πλήττονται τα εργασιακά δικαιώματα και οι μικρές επιχειρήσεις.


- επειδή οι Κυριακές πρέπει να αφιερώνονται σε ξεκούραση και κοινωνικές δραστηριότητες και όχι σε εργασία ή ψώνια.


Έχει σημασία να προσέξουμε τη διαφορά. Το πρώτο επιχείρημα επισημαίνει κάτι, φυσικά, σημαντικό: ότι η λειτουργία των καταστημάτων για μία επιπλέον μέρα θα γίνει εξαντλώντας το υφιστάμενο προσωπικό και όχι προσλαμβάνοντας επιπλέον εργαζόμενους, τα δε πανίσχυρα πολυκαταστήματα θα συνθλίψουν τους «μικρούς».


Το δεύτερο στηρίζεται σε μια γενικότερη άποψη: ακόμη και αν υποθέσουμε ότι τηρούνταν οι ασφαλιστικές δικλείδες και συμφωνούσαν οι «θιγόμενοι» (αν πληρώνονταν επαρκώς οι εργαζόμενοι, αν εξασφαλιζόταν το ρεπό και ο αποκλεισμός των πολυκαταστημάτων) δεν θα πρέπει να δουλεύουμε ούτε να πηγαίνουμε για ψώνια τις Κυριακές. Η Κυριακή είναι η μέρα όπου τα συλλογικά αγαθά και οι διαχρονικές κοινωνικές αξίες έχουν ακόμα πρωτεύουσα θέση στη ζωή μας. Η αναψυχή, οι οικογενειακοί δεσμοί, η κοινωνική ζωή, η απόλαυση κοινόχρηστων χώρων και της φύσης είναι θεμελιώδη κοινωνικά αγαθά που προϋποθέτουν ελεύθερο χρόνο και αργίες κοινές για όλους - όχι ατομικά ρεπό. Πώς θα γίνουν κοινωνικές εκδηλώσεις (γάμοι, βαφτίσια, μνημόσυνα, ημερήσια ανταμώματα, πανηγύρια …), οι δραστηριότητες αναψυχής, πώς θα συνευρεθεί μια οικογένεια ή θα γνωριστεί ένα νέο ζευγάρι αν τα ρεπό του ενός δεν συμπίπτουν με εκείνα του άλλου;

Το ενδιαφέρον με αυτή τη θέση είναι ότι συνδέει ανθρώπους με διαμετρικά αντίθετα ‘πιστεύω’. Από κοινωνικά κινήματα μέχρι εκκλησία, από αριστερά μέχρι λαϊκή δεξιά. Από οπαδούς της αποανάπτυξης μέχρι του δόγματος «πατρίς – θρησκεία – οικογένεια». Αυτό δεν υποδηλώνει ιδεολογική σύγχυση, αλλά δείχνει ότι το «κίνημα της Κυριακής» έχει ευρεία οριζόντια δομή και αποτελεί μια πρωτόλεια μορφή συσπείρωσης ενάντια στην πιο ύπουλη εκμετάλλευση του ανθρώπου:  την εκμετάλλευσή τους ως καταναλωτή. 

Ο σημερινός «τυχοδιωκτικός» καπιταλισμός, εκμεταλλεύεται τον άνθρωπο όχι μόνο (παραδοσιακά) ως εργαζόμενο, αλλά (κυρίως) ως καταναλωτή. [Γιατί να καρπώνεται μόνο την υπεραξία της εργασίας σου, όταν σε εκμεταλλεύεται αποτελεσματικότερα με τα μυριάδες προϊόντα και υπηρεσίες που «προσφέρει»;]. Αυτό επιτυγχάνεται με τη συνεχή ψυχολογική πίεση με τα πανίσχυρα όπλα της διαφήμισης και της life style βιομηχανίας: Η έξοδος για ψώνια δεν είναι "ανάγκη" για προμήθεια αγαθών αλλά "εκτόνωση" (οπότε καλώς γίνεται σε μέρα χαλάρωσης), η ευτυχία ταυτίζεται με την αγοραστική δύναμη, η απώλεια των συλλογικών αγαθών γιατρεύεται με shopping therapy... 

Αυτήν ακριβώς την πίεση ολοκληρώνει το θεσμικό μέτρο του ανοίγματος των καταστημάτων την Κυριακή. Τη στιγμή που ο καταναλωτισμός κινδύνευε, λόγω κρίσης, να αμφισβητηθεί ως τρόπος ζωής, με μια "κίνηση – ματ" μας αποτελειώνει: αντί για περιορισμό στην κατανάλωση, κατανάλωση 7 μέρες την εβδομάδα! [Το φαινόμενο είναι ευρύτερο: αντί να αναδιπλωθεί λόγω εξάντλησης πόρων, ο τυχοδιωκτικός καπιταλισμός περνά στην αντεπίθεση: πρέπει να εντάξουμε σε επιχειρηματική δραστηριότητα και ότι είχε απομείνει εκτός εκμετάλλευσης: ελεύθεροι κοινόχρηστοι χώροι, δάση, αιγιαλός, αργίες…].

Εδώ βρίσκεται η μεγάλη σημασία του «κινήματος της Κυριακής», το οποίο, υπερασπιζόμενο κοινωνικές αξίες ενάντια στην αγορά, ζητά από το καταναλωτικό κοινό να μην πάει για ψώνια την Κυριακή, ως πράξη αντίστασης στη δική του εκμετάλλευση και όχι μόνο ως συμπαράσταση στους εργαζόμενους και στα μικρά καταστήματα. 

Η άρνηση χρόνου εργασίας και κατανάλωσης προς όφελος ελεύθερου χρόνου και αργιών συμβάλει και σε ένα σημαντικότερο αίτημα: Συμφέρον των περισσοτέρων σήμερα είναι να μειωθούν οι ώρες εργασίας μέσα στην εβδομάδα. Έχει αποδειχτεί ότι με τρεις «Κυριακές» μέσα στην εβδομάδα (δηλαδή, με τετραήμερο εργασίας) με τις ίδιες αποδοχές, θα είχαμε αυξημένες θέσεις εργασίας και, επιπλέον, περισσότερη ξεκούραση, χρόνο, ευτυχία. Άλλωστε, το πενθήμερο πρωτοεισήχθηκε ως απάντηση στην οικονομική κρίση του μεσοπολέμου στις ΗΠΑ (βλ. το άρθρο του Γιώργου Καλλή το δικαίωμα στη σχόλη  ).

Ο νεοφιλελευθερισμός έχει τους λόγους του να επιθυμεί πάμφθηνη εξαντλητική εργασία για όποιον αντέξει. Εμείς οφείλουμε να επιδιώκουμε λιγότερη, καλά αμειβόμενη εργασία για όλους. Πόσο διαφορετικά θα ήσαν τα πράγματα αν στις κοινωνικές διεκδικήσεις, μετά την κατάκτηση καλού επιπέδου ζωής (ας πούμε, στις δεκαετίες ’60 με ’80), κυριαρχούσε ως κεντρικό αίτημα η αύξηση του ελεύθερου χρόνου και όχι των αποδοχών; Αν κυριαρχούσε το αυτονόητο: ότι αφού η τεχνολογική πρόοδος κάνει κάθε εργασία ευκολότερη και λιγότερο χρονοβόρα από πριν, εμείς θα πρέπει να εργαζόμαστε λιγότερο. Αντί γι αυτό, επικράτησε το κυνήγι της κατανάλωσης – το θεμέλιο της «άγριας» ανάπτυξης, που εξάντλησε κοινωνία, περιβάλλον και οικονομία, ενσωμάτωσε ως δομικό στοιχείο το δανεισμό, τις «φούσκες», την εκμετάλλευση και κατέληξε σε κατάρρευση των κεκτημένων και στο σημερινό χάλι.

Η αντίσταση ξεκινά απορρίπτοντας το μονόδρομο εργασία - κατανάλωση. Το «κίνημα της Κυριακής» άναψε μια τέτοια μικρή σπίθα. Η ζωή μας χρειάζεται περισσότερες Κυριακές, όχι εργασία τις Κυριακές. Η φωνή της Αλίκης Βουγιουκλάκη (στίχοι Αλέκου Σακελάριου) «Κυριακή, γιορτή και σχόλη να ‘ταν η βδομάδα όλη…» περιέχει και ένα βαθύ ανατρεπτικό μήνυμα.

Σημείωση: Υπάρχει θεσμικό πλαίσιο για το άνοιγμα εμπορικών καταστημάτων τις Κυριακές σε τουριστικές περιοχές, ενώ η εργατική νομοθεσία ορίζει αποζημιώσεις και ρεπό για τους υπαλλήλους τις Κυριακές. Ωστόσο, αυτά εφαρμόζονταν ανεπαρκώς ή, συνηθέστερα, αγνοούνταν εντελώς, με αποτέλεσμα τη γενική ανομία σε αυτό τον τομέα. Η κυβέρνηση έπρεπε να διορθώσει αυτές τις θεσμικές αδυναμίες (π.χ., να απλοποιήσει τις υφιστάμενες διαδικασίες λειτουργίας καταστημάτων την Κυριακή σε περιοχές που δέχονται επισκέπτες μόνο τα Σαββατοκύριακα) και όχι να εισάγει νέες ρυθμίσεις που παραβιάζουν θεμελιώδη πανανθρώπινα κεκτημένα.

Τα ‘Greenfields’ του ΤΑΙΠΕΔ






Το Greenfield (αυτό εικονίζει το ΤΑΙΠΕΔ) στον Ίσσο στην Κέρκυρα.
Περιοχή Natura-2000. Στο βάθος η λιμνοθάλασσα Κορισσίων.
Σχεδόν 1.800 στρέμματα προτείνονται για ξενοδοχεία,
παραθεριστικές κατοικίες και γκολφ

  




Η περιοχή 'Μάτι' κοντά στο Αίγιο. Greenfield κι αυτό.
Περιοχή πολύ δημοφιλής για αναψυχή και θερινά μπάνια.


Τρεις κατηγορίες ακινήτων του δημοσίου προς εκποίηση εμφανίζονται στους καταλόγους του ΤΑΙΠΕΔ: greenfields, income producing και operational buildings. Από αυτές, η πρώτη δημιουργεί ιδιαίτερες ανησυχίες. Διότι, σε αντίθεση με τις άλλες δύο κατηγορίες, που αφορούν σε εκποίηση καθαρά εμπορικής περιουσίας (συνήθως κτήρια ή τουριστικές μονάδες) και όπου η «αξιοποίηση» δεν θα αλλάξει τη χρήση των «ακινήτων» (τα κτήρια παραμένουν κτήρια, τα ξενοδοχεία παραμένουν ξενοδοχεία κ.ό.κ.), η εκποίηση «χωραφιών» θα επιφέρει καταστροφική αλλαγή χρήσης σε δεκάδες χιλιάδες στρέμματα φυσικών περιοχών.

Ποια είναι αυτά τα «χωράφια»; Δεν θα διακινδυνεύσω συνολική τεχνική περιγραφή διότι το θέμα είναι πολύ σοβαρό και οι περιβαλλοντικές οργανώσεις πρέπει να κάνουν μια συνολική εμπεριστατωμένη ανάλυση. Με μια, όμως, ματιά στα pdf’s του ΤΑΙΠΕΔ, μπορούν να χωριστούν (κάπως αυθαίρετα, με βάση κυρίως τις οικολογικές επιπτώσεις και χωρίς, πάντα, σαφή όρια μεταξύ τους) σε τέσσερεις κατηγορίες:

Κάποια greenfields είναι «απλά» οικόπεδα μέσα σε ήδη δομημένες περιοχές (π.χ. μια σειρά από οικόπεδα στο Δήμο Θερμαϊκού). Το ίδιο το ΤΑΙΠΕΔ τα προτείνει για ανέγερση ιδιωτικών κατοικιών και δεν φαίνεται ο προορισμός τους να ήταν κάτι διαφορετικό (με εξαίρεση τυχόν πολεοδομικούς περιορισμούς).

Άλλα greenfields είναι κοινόχρηστοι χώροι με μεγάλη κοινωνική αξία. Τέτοια, για παράδειγμα, είναι η περιοχή «Μάτι» στην Άβυθο κοντά στο Αίγιο. Πλημμυρίζει από κόσμο το καλοκαίρι, καθώς βρίσκεται δίπλα στην πιο δημοφιλή παραλία. Η ιδιωτικοποίηση και η «αξιοποίηση» που προτείνει το ΤΑΙΠΕΔ για εμπορική εκμετάλλευση θα σημάνει απώλεια αυτής της λειτουργίας για την τοπική κοινωνία.

Μέχρι εδώ δεν απειλούνται περιοχές με ιδιαίτερη οικολογική αξία. Αυτό συμβαίνει στις επόμενες δύο κατηγορίες:

Η πιο σοβαρή κατηγορία από πλευράς οικολογικού status είναι τα greenfields που βρίσκονται εντός περιοχών του δικτύου Natura-2000. Άλλα βρίσκονται σε Εθνικά Πάρκα και περιοχές ramsar, όπως εκείνα στις παραλίες από Νέστο μέχρι Φανάρι, στο Κίτρος της Πιερίας, η Αλυκή Λεχαινών, άλλα σε διεθνούς σημασίας περιοχές όπως η παραλία της Γιάλοβας στη Μεσσηνία και οι θίνες στον Ίσσο στην Κέρκυρα και άλλα σε μικρότερες περιοχές «Natura» όπως η Αλυκή Αιγίου και το έλος Αγίου Μάμα στη Χαλκιδική. Οι περισσότερες είναι εκτάσεις μέσα ή δίπλα σε παραλίες και υγρότοπους (αλίπεδα, θίνες, αμμώδεις ζώνες, στεγνές κοίτες, λιμνοθάλασσες) και είναι είτε σημαντικοί οικότοποι ή ενδιαιτήματα σπανίων ειδών πανίδας – ιδίως για το φώλιασμα προστατευόμενων ειδών πουλιών. Αν εφαρμοστούν οι προτάσεις του ίδιου του ΤΑΙΠΕΔ για την «αξιοποίηση» αυτών των περιοχών (εδώ συνήθως πρόκειται για παραθεριστικές κατοικίες, κάμπινγκ, ξενοδοχεία, γκολφ κ.λπ.) τότε θα έχουμε απώλεια των φυσικών χαρακτηριστικών αυτών των περιοχών. Πιο ακραίο παράδειγμα, ίσως, είναι η παραλία στον Ίσσο της Κέρκυρας, όπου 1.800 στρέμματα από τους καλύτερους αμμόλοφους της Μεσογείου (δίπλα στη λιμνοθάλασσα Κορισσίων) προτείνονται για παραθεριστικές κατοικίες, ξενοδοχείο και γκολφ! Δεν αναφέρω άλλα εξοργιστικά παραδείγματα (π.χ. περιοχή «Φωνή της Αμερικής» στο Νέστο, παραλία Γιάλοβας στην Πύλο) για να μην υποβαθμίσω τη σημασία των υπολοίπων.

Αναπόφευκτα καταλήγει κανείς στο συμπέρασμα ότι, προκειμένου να μπορέσουν οι ιδιώτες αγοραστές να «αξιοποιήσουν» αυτά τα «ακίνητα» με τον τρόπο που προτείνει το ΤΑΙΠΕΔ, θα πρέπει, στις περισσότερες περιπτώσεις, να «παρακαμφθεί» η κείμενη εθνική και ευρωπαϊκή περιβαλλοντική νομοθεσία - αφού καταστρέφεται το ίδιο το προστατευταίο αντικείμενο και, σε ορισμένες περιοχές, ακόμη και οικότοποι προτεραιότητας (όπως λιμνοθάλασσες και αμμόλοφοι), τους οποίους εξαιρεί από εκποίηση ακόμη και αυτός ο εφαρμοστικός νόμος! Το ίδιο το ΤΑΙΠΕΔ παραδέχεται ότι σε αυτές τις περιοχές υπάρχουν περιβαλλοντικοί, δασικοί ή άλλοι νομικοί περιορισμοί («restrictions») που καταγράφονται σε κάθε παρουσίαση ακινήτου. Το αντιμετωπίζει, όμως, σαν να πρόκειται για διαδικαστικό πρόβλημα, όχι σαν αποτρεπτικό για επένδυση παράγοντα, που θα οδηγήσει σε ακύρωση των προτεινόμενων μορφών αξιοποίησης αν εφαρμοστεί η νομοθεσία. Είναι προφανές ότι εδώ το ΤΑΙΠΕΔ είτε παραπλανεί συνειδητά τους επενδυτές ή γνωρίζει ότι το «εμπόδιο» της νομικής προστασίας αυτών των περιοχών θα «παρακαμφθεί» με κάποιον τρόπο...



Το Greenfield Αλυκή Αιγίου. Αυτή την έκταση εικονίζει το ΤΑΙΠΕΔ.
Οι παραθεριστικές κατοικίες, που προτείνει το ΤΑΙΠΕΔ, προϋποθέτουν
μπάζωμα και καταστροφή του βιότοπου


Η τελευταία κατηγορία greenfields είναι εκείνη που με στεναχωρεί περισσότερο. Πρόκειται για φυσικές περιοχές που δεν περιλαμβάνονται στο δίκτυο Natura-2000. Σε αντίθεση με τις προηγούμενες, που διαθέτουν διεθνή νομικά εχέγγυα ενάντια στην αλλαγή χρήσης, αυτές είχαν ως κύρια προστασία τους το ότι ήσαν δημόσια κτήματα.

Πρόκειται κυρίως για μικρούς υγρότοπους στα νησιά (εκβολές ρεμάτων, εποχιακά τέλματα, παλιές μικρές αλυκές, εκτάσεις με βούρλα κ.λπ.) και άλλα παράκτια οικοσυστήματα (υπολείμματα θινών και μεσογειακής βλάστησης, δασάκια, παλιά χωράφια κ.λπ.) σε πολλά νησιά (Κρήτη, Ρόδος, Άνδρος, Σύρος, Ζάκυνθος κ.ά) και στα ηπειρωτικά (Αργολίδα, Ηλεία, Χαλκιδική κ.ά.). Μολονότι ο καθένας από μόνος του δεν είναι διεθνούς αξίας, στο σύνολό τους αποτελούν ένα πολύτιμο δίκτυο βιοτόπων για την άγρια ζωή. Επιπλέον – ιδίως στα νησιά - πρόκειται για τα τελευταία απομεινάρια φυσικών περιοχών (και βασικών λειτουργιών των οικοσυστημάτων) μέσα σε έντονα δομημένες περιοχές.

Η απώλειά αυτών των περιοχών θα είναι τρομερό χτύπημα στην ελληνική φύση διότι αυτές οι περιοχές είναι πολλές (πάνω από 50 εκτίμησα με μια πρόχειρη ματιά) και, λόγω του μικρού τους μεγέθους, οι περισσότερες θα καταστραφούν ολοκληρωτικά από τις προτεινόμενες από το ΤΑΙΠΕΔ μορφές επένδυσης. Μιλάμε για εξαφάνιση από το χάρτη!

Τα υγροτοπάκια στα νησιά προστατεύονται σε κάποιο βαθμό με προεδρικό διάταγμα – αποτέλεσμα μιας εξαιρετικής δουλειάς από το WWF Ελλάς. Μερικά είχαν ως επιπλέον προστασία το ότι θεωρούντο δασικά ή αιγιαλός και -όπως και με την προηγούμενη κατηγορία- η αξιοποίησή τους θα απαιτήσει ξανά παράκαμψη της εθνικής νομοθεσίας. Πάντως, σε αντίθεση με την προηγούμενη κατηγορία, αυτά τα μικρά βιοτοπάκια θα πάνε «άκλαυτα», αφού συνήθως ούτε οι ντόπιοι ενδιαφέρονταν γι αυτά.

Η αλήθεια είναι ότι αρκετές από τις φυσικές περιοχές είναι ήδη υποβαθμισμένες από μπαζώματα, καταπατήσεις, σκουπίδια, λαθροθηρία, διέλευση οχημάτων κ.λπ. Για κάποιους, αυτό αποτελεί επιχείρημα υπέρ της ιδιωτικοποίησης, «για να μπει μια τάξη». Ακόμη, όμως, και στη χειρότερή τους κατάσταση, αυτές παραμένουν φυσικές περιοχές «εν λειτουργία», οι οποίες, μάλιστα, μπορούν εύκολα να αποκατασταθούν. Η αξιοποίηση που προτείνει το ΤΑΙΠΕΔ σημαίνει οριστική αλλαγή χρήσης και ταφόπλακα στις βασικές φυσικές λειτουργίες όπως ο εμπλουτισμός του υδροφόρου ορίζοντα, η φιλοξενία άγριας πανίδας κ.λπ.

Συνολικά, έχουμε μια μεγάλης κλίμακας επίθεση σε φυσικές περιοχές. Πρέπει να καταλάβουμε ότι ο περιβαλλοντικός κίνδυνος δεν είναι «παράπλευρη απώλεια» που θα μπορούσε να περιοριστεί – για παράδειγμα με μια προσεκτική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων και αυστηρούς περιβαλλοντικούς όρους. Η εκμετάλλευση που προτείνει το ΤΑΙΠΕΔ σημαίνει οριστική καταστροφή πολλών δεκάδων περιοχών.

Εκτός από συνολική τεχνική αποτίμηση της κατάστασης, ο αγώνας ενάντια στο ξεπούλημα της δημόσιας γης πρέπει να περιλαμβάνει και:
- Ενημέρωση για την εντελώς ξεχωριστή περίπτωση των greenfields
- Ενημέρωση των υποψήφιων επενδυτών ότι αυτές οι περιοχές είναι πολύ σημαντικές και ότι τα «restrictions» που αναφέρει το ΤΑΙΠΕΔ είναι, τελικά, πολύ σοβαρά